मुख्य सामग्री पर जाएँ
ॐ दिव्य ग्रंथ

श्रीमद्भगवद्गीता अध्याय 12: भक्तियोग

भगवद्गीता अध्याय 12 — भक्तियोग (भक्ति का योग; The yoga of devotion): इस अध्याय में 20 श्लोक हैं। प्रत्येक श्लोक के साथ उपलब्ध हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ दिए हैं। पूरे संवाद के संदर्भ को समझने के लिए अन्य अध्याय और मूल स्रोत भी पढ़ें।

मूल पाठ: Hansi Gita Bhawan Trust का पारंपरिक 700-श्लोक संस्करण। हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ इसी उपलब्ध संस्करण के हैं, किसी विशिष्ट टीका का स्थानापन्न नहीं। स्रोत देखें।

गीता श्लोक 12.1

एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते । ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः ॥

हिन्दी अर्थ: कुछ भक्त सदा आपसे जुड़े रहकर आपकी उपासना करते हैं, और कुछ अक्षर तथा अव्यक्त की उपासना करते हैं। इन दोनों में योग को सबसे अच्छी तरह जानने वाले कौन हैं?

English meaning: Some devotees stay constantly joined to you and worship your form; others worship the imperishable and unmanifest. Of these two, which do you regard as better established in yoga?

गीता श्लोक 12.2

मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते । श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः ॥

हिन्दी अर्थ: जो अपना मन मुझमें लगाकर, सदा मुझसे जुड़े रहकर और परम श्रद्धा से भरकर मेरी उपासना करते हैं, उन्हें मैं योग में सबसे अधिक स्थित मानता हूँ।

English meaning: Those who settle their mind on me and worship me, always joined to me and filled with the highest faith — these I consider the most perfectly established in yoga.

गीता श्लोक 12.3

ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते । सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥

हिन्दी अर्थ: और कुछ ऐसे हैं जो उस अक्षर की उपासना करते हैं, जो अनिर्वचनीय और अव्यक्त है, सब जगह व्याप्त है, चिंतन से परे, अटल, अचल और नित्य है —

English meaning: But there are others who worship the imperishable: that which cannot be defined or seen, which is present everywhere, beyond thought, unchanging, immovable and constant —

गीता श्लोक 12.4

संनियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः । ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ॥

हिन्दी अर्थ: अपनी सारी इंद्रियों को वश में रखकर, सब जगह समान दृष्टि रखते हुए और सब प्राणियों के हित में लगे रहकर, वे भी मुझ तक ही पहुँचते हैं।

English meaning: Holding the whole range of their senses in check, even-minded towards everything alike, and taking joy in the welfare of all beings, they too come to me.

गीता श्लोक 12.5

क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् । अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते ॥

हिन्दी अर्थ: जिनका मन अव्यक्त में लगा है, उनका परिश्रम अधिक है, क्योंकि देह में रहने वाले के लिए अव्यक्त तक पहुँचने का मार्ग कठिन है।

English meaning: The struggle is greater for those whose minds are set on the unmanifest, because a goal without form is hard to reach for anyone who lives in a body.

गीता श्लोक 12.6

ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः । अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ॥

हिन्दी अर्थ: परंतु जो अपने सारे कर्म मुझे सौंपकर, मुझे ही परम मानकर, अनन्य योग से मेरा ध्यान करते हुए मेरी उपासना करते हैं —

English meaning: But those who hand over all their actions to me, who take me as their highest goal, and who worship me with an undivided heart, meditating on me alone —

गीता श्लोक 12.7

तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् । भवामि नचिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥

हिन्दी अर्थ: हे पार्थ, उनका मन मुझमें लगा होने के कारण मैं शीघ्र ही उन्हें मृत्यु और संसार के सागर से बाहर निकालने वाला बन जाता हूँ।

English meaning: these I lift before long out of the ocean of death and rebirth, Partha, because they have set their minds on me.

गीता श्लोक 12.8

मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय । निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः ॥

हिन्दी अर्थ: अपना मन मुझमें ही लगाओ और अपनी बुद्धि को मुझमें स्थिर करो। इसके बाद तुम मुझमें ही निवास करोगे, इसमें कोई संशय नहीं।

English meaning: Fix your mind on me alone and let your understanding rest in me. From then on you will live in me — of this there is no doubt.

गीता श्लोक 12.9

अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् । अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय ॥

हिन्दी अर्थ: यदि तुम अपने चित्त को मुझमें स्थिर नहीं कर पाते, तो हे धनंजय, अभ्यास योग के द्वारा मुझे पाने की इच्छा करो।

English meaning: If you cannot hold your thought steady on me, then seek to reach me through the yoga of repeated practice, Dhananjaya.

गीता श्लोक 12.10

अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव । मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिद्धिमवाप्स्यसि ॥

हिन्दी अर्थ: यदि अभ्यास में भी तुम असमर्थ हो, तो मेरे लिए किए जाने वाले कर्म को ही अपना परम लक्ष्य बनाओ। मेरे निमित्त कर्म करते हुए भी तुम सिद्धि पा लोगे।

English meaning: If you are unable even to practise, then make my work your highest aim. Even by doing your actions for my sake you will reach perfection.

गीता श्लोक 12.11

अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः । सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् ॥

हिन्दी अर्थ: और यदि यह भी तुमसे न हो सके, तो मेरे योग का आश्रय लेकर, स्वयं को संयत रखते हुए, अपने सब कर्मों के फल का त्याग करो।

English meaning: And if you cannot manage even this, then take refuge in union with me, hold yourself in check, and give up the fruit of every action you perform.

गीता श्लोक 12.12

श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते । ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ॥

हिन्दी अर्थ: अभ्यास से ज्ञान श्रेष्ठ है, ज्ञान से ध्यान श्रेष्ठ है, और ध्यान से कर्मफल का त्याग श्रेष्ठ है; ऐसे त्याग से तुरंत शांति मिलती है।

English meaning: Knowledge is better than mechanical practice, meditation is better than knowledge, and giving up the fruit of action is better than meditation; peace follows such letting go at once.

गीता श्लोक 12.13

अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च । निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी ॥

हिन्दी अर्थ: वह किसी भी प्राणी से द्वेष नहीं करता, सबके प्रति मैत्री और करुणा रखता है, ममता और अहंकार से मुक्त है, सुख-दुःख में समान है, और क्षमाशील है।

English meaning: He bears no ill will towards any living being, is friendly and kind to all, free of the sense of mine and of pride, the same in pain and pleasure, and forgiving.

गीता श्लोक 12.14

सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः । मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥

हिन्दी अर्थ: वह संतुष्ट रहता है, सदा योग में स्थिर है, स्वयं पर संयम रखता है और दृढ़ निश्चय वाला है; अपना मन और बुद्धि उसने मुझे सौंप दी है। ऐसा भक्त मुझे प्रिय है।

English meaning: He is content, always joined in yoga, in command of himself and firm in his resolve, and he has given his mind and understanding over to me. Such a devotee is dear to me.

गीता श्लोक 12.15

यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः । हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ॥

हिन्दी अर्थ: जिससे संसार विचलित नहीं होता और जो स्वयं संसार से विचलित नहीं होता, जो हर्ष, ईर्ष्या, भय और उद्वेग से मुक्त है — वह भी मुझे प्रिय है।

English meaning: The world is not disturbed by him and he is not disturbed by the world; he is free of elation, resentment, fear and agitation, and he too is dear to me.

गीता श्लोक 12.16

अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः । सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥

हिन्दी अर्थ: वह अपने लिए कुछ नहीं चाहता, भीतर-बाहर से शुद्ध है, दक्ष है, पक्षपात से रहित और व्यथा से मुक्त है; उसने अपने सब स्वार्थी आरंभ छोड़ दिए हैं। ऐसा भक्त मुझे प्रिय है।

English meaning: He wants nothing for himself, is clean, capable, unbiased and free of distress, and he has let go of every self-serving undertaking. Such a devotee is dear to me.

गीता श्लोक 12.17

यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति । शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः ॥

हिन्दी अर्थ: वह न हर्षित होता है न द्वेष करता है, न शोक करता है न कामना; शुभ और अशुभ दोनों को उसने छोड़ दिया है। ऐसा भक्तिमान मुझे प्रिय है।

English meaning: He does not exult and does not hate, does not grieve and does not crave, and he lets go of both the welcome and the unwelcome. Such a devoted person is dear to me.

गीता श्लोक 12.18

समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः । शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः ॥

हिन्दी अर्थ: वह शत्रु और मित्र के प्रति समान रहता है, मान और अपमान में समान रहता है, सर्दी-गर्मी और सुख-दुःख में समान रहता है, और आसक्ति से मुक्त है।

English meaning: He is the same towards an enemy and a friend, the same in honour and disgrace, the same in cold and heat and in pleasure and pain, and he is free of attachment.

गीता श्लोक 12.19

तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् । अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः ॥

हिन्दी अर्थ: निंदा और स्तुति उसके लिए समान हैं; वह मौन रहता है, जो मिल जाए उसी में संतुष्ट रहता है, किसी घर से बँधा नहीं है, और उसकी बुद्धि स्थिर है। ऐसा भक्तिमान व्यक्ति मुझे प्रिय है।

English meaning: Blame and praise weigh the same with him; he keeps quiet, is content with whatever comes, is tied to no fixed home, and his mind is steady. Such a devoted person is dear to me.

गीता श्लोक 12.20

ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते । श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः ॥

हिन्दी अर्थ: जो इस धर्ममय अमृत का, जैसा मैंने कहा है वैसा ही, पालन करते हैं, जो श्रद्धा से भरे हैं और मुझे ही परम मानते हैं — वे भक्त मुझे अत्यंत प्रिय हैं।

English meaning: Those who follow this nectar of dharma just as I have set it out, who are full of faith and hold me as the highest — such devotees are very dear to me.