मुख्य सामग्री पर जाएँ
ॐ दिव्य ग्रंथ

श्रीमद्भगवद्गीता अध्याय 6: ध्यानयोग

भगवद्गीता अध्याय 6 — ध्यानयोग (ध्यान का योग; The yoga of meditation): इस अध्याय में 47 श्लोक हैं। प्रत्येक श्लोक के साथ उपलब्ध हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ दिए हैं। पूरे संवाद के संदर्भ को समझने के लिए अन्य अध्याय और मूल स्रोत भी पढ़ें।

मूल पाठ: Hansi Gita Bhawan Trust का पारंपरिक 700-श्लोक संस्करण। हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ इसी उपलब्ध संस्करण के हैं, किसी विशिष्ट टीका का स्थानापन्न नहीं। स्रोत देखें।

गीता श्लोक 6.1

अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः । स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥

हिन्दी अर्थ: जो फल का सहारा लिए बिना करने योग्य कर्म करता है, वही संन्यासी है और वही योगी। जो न अग्नि जलाता है और न कोई क्रिया करता है, वह नहीं।

English meaning: The one who does the work that must be done without leaning on its fruit is both a renouncer and a yogi — not the man who lights no fire and performs no rite.

गीता श्लोक 6.2

यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव । न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन ॥

हिन्दी अर्थ: हे पांडव, जिसे लोग संन्यास कहते हैं, उसी को योग जानो। जिसने अपने मन के संकल्प नहीं छोड़े, वह कभी योगी नहीं बनता।

English meaning: Know that what men call renunciation is the same as yoga, Pandava. No one becomes a yogi who has not let go of the plans his mind keeps making.

गीता श्लोक 6.3

आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते । योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥

हिन्दी अर्थ: जो मुनि योग पर चढ़ना चाहता है, उसके लिए कर्म को साधन कहा गया है। और जो योग पर पहुँच चुका है, उसके लिए शांति को साधन कहा गया है।

English meaning: For the sage who is still climbing towards yoga, action is called the means. For the one who has already reached it, stillness is called the means.

गीता श्लोक 6.4

यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते । सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥

हिन्दी अर्थ: जब मनुष्य न इंद्रियों के विषयों में लगता है और न कर्मों में, और अपने सारे संकल्प छोड़ देता है, तब वह योग पर पहुँचा हुआ कहा जाता है।

English meaning: When a man clings neither to the objects of the senses nor to his actions, and has let go of every plan he was holding, he is said to have reached yoga.

गीता श्लोक 6.5

उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् । आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥

हिन्दी अर्थ: अपने आप को अपने ही बल से ऊपर उठाओ, अपने आप को गिरने मत दो। मनुष्य स्वयं ही अपना मित्र है और स्वयं ही अपना शत्रु।

English meaning: Lift yourself by your own effort; do not let yourself sink. You are your own friend, and you are your own enemy.

गीता श्लोक 6.6

बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः । अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥

हिन्दी अर्थ: जिसने अपने ही प्रयत्न से स्वयं को जीत लिया, उसके लिए वह स्वयं ही मित्र है। जिसने नहीं जीता, उसके लिए वह स्वयं ही शत्रु की तरह खड़ा रहता है।

English meaning: For the man who has mastered himself by himself, he himself is his friend. For the man who has not, he stands against himself like an enemy.

गीता श्लोक 6.7

जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः । शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥

हिन्दी अर्थ: जिसने स्वयं को जीत लिया और जो शांत है, उसमें परमात्मा स्थिर रहता है — सर्दी और गर्मी में, सुख और दुख में, मान और अपमान में, सब में एक समान।

English meaning: In one who has mastered himself and is at peace, the highest self stays settled — through cold and heat, pleasure and pain, honour and dishonour alike.

गीता श्लोक 6.8

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः । युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥

हिन्दी अर्थ: जो योगी ज्ञान और अपने अनुभव से तृप्त है, अडिग है, और जिसकी इंद्रियाँ वश में हैं, वह युक्त कहलाता है। उसके लिए मिट्टी, पत्थर और सोना एक बराबर हैं।

English meaning: The yogi who is content in knowledge and in what he has seen for himself, unshaken, his senses under control, is called joined. Clay, stone and gold are alike to him.

गीता श्लोक 6.9

सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु । साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥

हिन्दी अर्थ: जो शुभचिंतक, मित्र, शत्रु, उदासीन, बीच में खड़े व्यक्ति, अप्रिय व्यक्ति, अपने संबंधी, भले और बुरे — सबके प्रति एक जैसी बुद्धि रखता है, वह सबसे ऊपर है।

English meaning: The man who holds the same mind towards a well-wisher, a friend, an enemy, a stranger, a neutral party, someone he dislikes, his own kin, the good and the wicked, stands higher.

गीता श्लोक 6.10

योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः । एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥

हिन्दी अर्थ: योगी को चाहिए कि वह एकांत में रहकर, अकेले, मन और शरीर को वश में रखते हुए, बिना किसी आशा और बिना संग्रह के, निरंतर अपने आप को साधे।

English meaning: The yogi should steady himself again and again, staying in a quiet place, alone, his mind and body held in check, expecting nothing and owning nothing.

गीता श्लोक 6.11

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः । नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥

हिन्दी अर्थ: स्वच्छ जगह पर वह अपने लिए स्थिर आसन लगाए — न बहुत ऊँचा, न बहुत नीचा — जिस पर कुश, मृगचर्म और वस्त्र एक के ऊपर एक बिछे हों।

English meaning: In a clean place he should set up a firm seat for himself, neither too high nor too low, with kusha grass, a deerskin and a cloth laid one over the other.

गीता श्लोक 6.12

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः । उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥

हिन्दी अर्थ: वहाँ आसन पर बैठकर वह मन को एक जगह टिकाए, विचार और इंद्रियों की हलचल रोके, और अपने भीतर की शुद्धि के लिए योग का अभ्यास करे।

English meaning: Sitting there on that seat, he should gather his mind to a single point, hold the movement of thought and sense still, and practise yoga to make himself clean.

गीता श्लोक 6.13

समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः । सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥

हिन्दी अर्थ: वह शरीर, सिर और गर्दन को एक सीध में स्थिर रखे, हिले नहीं, अपनी नाक के अगले भाग पर दृष्टि टिकाए और इधर-उधर न देखे।

English meaning: He holds his body, head and neck in one straight line, still and unmoving, his gaze fixed on the tip of his own nose, not looking about him.

गीता श्लोक 6.14

प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः । मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥

हिन्दी अर्थ: भीतर से शांत, निर्भय और ब्रह्मचर्य के व्रत में स्थिर होकर वह मन को वश में करे, और मुझमें चित्त लगाकर, मुझे ही परम मानकर बैठे।

English meaning: Calm within, free of fear, steady in the vow of celibacy, he should hold the mind in and sit with his thought on me, taking me as the highest.

गीता श्लोक 6.15

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः । शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥

हिन्दी अर्थ: इस तरह निरंतर अभ्यास करते हुए, संयमित मन वाला योगी उस शांति को पाता है जो निर्वाण में पूरी होती है और जो मुझमें स्थित है।

English meaning: Practising like this, holding himself steady again and again, the yogi with a disciplined mind reaches the peace that ends in liberation and that rests in me.

गीता श्लोक 6.16

नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः । न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥

हिन्दी अर्थ: अर्जुन, योग न उसका होता है जो बहुत खाता है, न उसका जो बिलकुल नहीं खाता; न उसका जो बहुत सोता है, न उसका जो जागता ही रहता है।

English meaning: Yoga is not for the man who eats too much, Arjuna, nor for the man who does not eat at all; not for one who sleeps too much, nor for one who stays awake.

गीता श्लोक 6.17

युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु । युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥

हिन्दी अर्थ: जो खाने और घूमने-फिरने में संतुलित है, काम में अपना श्रम संतुलित रखता है, और सोने-जागने में संतुलित है, उसके लिए योग दुख का अंत बन जाता है।

English meaning: For the man who is measured in eating and in rest, measured in the effort he puts into work, measured in sleep and waking, yoga becomes the end of sorrow.

गीता श्लोक 6.18

यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते । निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥

हिन्दी अर्थ: जब पूरी तरह संयमित मन केवल आत्मा में ठहर जाता है और सब कामनाओं की चाह से मुक्त हो जाता है, तब मनुष्य युक्त कहलाता है।

English meaning: When the disciplined mind settles in the self alone, free of longing for anything it once wanted, the man is then called joined.

गीता श्लोक 6.19

यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता । योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥

हिन्दी अर्थ: जैसे हवा रहित जगह में रखा दीपक नहीं काँपता, वैसी ही उपमा उस योगी के लिए कही गई है जो मन को साधे हुए आत्मा का योग करता है।

English meaning: A lamp in a windless place does not flicker. That is the image handed down for the yogi whose mind is held steady while he practises the yoga of the self.

गीता श्लोक 6.20

यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया । यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥

हिन्दी अर्थ: वहाँ योग के अभ्यास से रुका हुआ मन शांत हो जाता है, और वहीं वह अपने आप से अपने आप को देखकर अपने भीतर ही तृप्त हो जाता है।

English meaning: There the mind comes to rest, held still by the practice; and there, seeing himself by himself, he is content within himself.

गीता श्लोक 6.21

सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् । वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥

हिन्दी अर्थ: वहाँ वह उस असीम सुख को जानता है जिसे बुद्धि पकड़ती है और इंद्रियाँ नहीं छू सकतीं; और वहाँ स्थित होकर वह सत्य से हटता नहीं।

English meaning: He knows there the happiness without limit, which the understanding grasps and the senses cannot reach; and standing there, he does not move from the truth.

गीता श्लोक 6.22

यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः । यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥

हिन्दी अर्थ: उसे पाकर वह किसी और लाभ को उससे बड़ा नहीं मानता। उसमें स्थिर हो जाने पर वह भारी से भारी दुख से भी विचलित नहीं होता।

English meaning: Having gained it, he counts no other gain greater than that. Once settled in it, he is not shaken even by heavy sorrow.

गीता श्लोक 6.23

तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम् । स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥

हिन्दी अर्थ: इसी को योग कहा जाता है — दुख के साथ जुड़े हर संबंध का टूट जाना। इसे निश्चय के साथ और ऐसे मन से साधना चाहिए जो हार न माने।

English meaning: Know this as what is called yoga: the breaking of every link with sorrow. It is to be taken up with resolve, and with a mind that does not lose heart.

गीता श्लोक 6.24

सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः । मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥

हिन्दी अर्थ: अपने ही संकल्पों से पैदा हुई सारी कामनाओं को वह बिना कुछ बचाए छोड़ दे, और केवल मन के द्वारा इंद्रियों के पूरे समूह को हर ओर से रोक ले।

English meaning: He gives up, without leaving any behind, the desires that his own plans give rise to, and holds the whole crowd of the senses in from every side, using the mind alone.

गीता श्लोक 6.25

शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया । आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥

हिन्दी अर्थ: धीरे-धीरे वह शांत होता जाए, धैर्य से थामी हुई बुद्धि के सहारे; और मन को आत्मा में स्थिर करके कुछ भी न सोचे।

English meaning: Little by little he should come to rest, his understanding held firm by steadiness; and settling the mind in the self, he should think of nothing at all.

गीता श्लोक 6.26

यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥

हिन्दी अर्थ: यह चंचल और अस्थिर मन जहाँ-जहाँ भटक जाए, वहीं से उसे रोककर वह फिर से आत्मा के वश में ले आए।

English meaning: Wherever the restless and unsteady mind wanders off to, from there he should draw it back and bring it under the self again.

गीता श्लोक 6.27

प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् । उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥

हिन्दी अर्थ: जिस योगी का मन शांत हो गया है, जिसकी बेचैनी थम गई है, जो निर्मल है और ब्रह्म से एक हो गया है, उसे परम सुख प्राप्त होता है।

English meaning: The highest happiness comes to the yogi whose mind has grown quiet, whose restlessness has settled, who is free of stain and has become one with Brahman.

गीता श्लोक 6.28

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः । सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥

हिन्दी अर्थ: इस प्रकार बार-बार अपने को साधते हुए, निर्मल हो चुका योगी सहज ही ब्रह्म के स्पर्श को और अनंत सुख को पा लेता है।

English meaning: Steadying himself like this again and again, the yogi who is free of stain comes easily to the touch of Brahman and to happiness without end.

गीता श्लोक 6.29

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥

हिन्दी अर्थ: वह अपने आप को सब प्राणियों में और सब प्राणियों को अपने में देखता है। योग में जुड़ा हुआ वह हर जगह एक ही दृष्टि से देखता है।

English meaning: He sees himself standing in all beings and all beings standing in himself. Joined in yoga, he looks upon everything with the same eye.

गीता श्लोक 6.30

यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥

हिन्दी अर्थ: जो मुझे हर जगह देखता है और सब कुछ मुझमें देखता है, उससे मैं कभी दूर नहीं होता, और वह भी मुझसे कभी दूर नहीं होता।

English meaning: For the one who sees me everywhere and sees everything in me, I am never lost, and he is never lost to me.

गीता श्लोक 6.31

सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः । सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥

हिन्दी अर्थ: जो मुझे सब प्राणियों में स्थित जानकर पूजता है और उस एकता में टिका रहता है, वह योगी चाहे जैसे भी रहे, मुझमें ही रहता है।

English meaning: The one who worships me as present in all beings, standing firm in that oneness, lives in me, whatever else he may be doing.

गीता श्लोक 6.32

आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन । सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥

हिन्दी अर्थ: अर्जुन, जो हर किसी को अपने ही समान मानकर देखता है, और दूसरों के सुख-दुख को अपना ही सुख-दुख समझता है, वही सबसे ऊँचा योगी माना गया है।

English meaning: The one who measures everything by himself, Arjuna, and sees the pleasure and pain of others as he sees his own, is held to be the highest yogi.

गीता श्लोक 6.33

योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन । एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ॥

हिन्दी अर्थ: मधुसूदन, समता का जो योग आपने बताया है, मन की चंचलता के कारण मुझे उसकी कोई टिकी हुई स्थिति दिखाई नहीं देती।

English meaning: This yoga of evenness that you have described, Madhusudana — because the mind is so restless, I cannot see how it could ever hold steady.

गीता श्लोक 6.34

चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् । तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥

हिन्दी अर्थ: कृष्ण, मन चंचल है, सब कुछ मथ डालने वाला है, बलवान है और हठी है। उसे रोकना मुझे हवा को रोकने जितना कठिन लगता है।

English meaning: The mind is restless, Krishna; it churns everything up, it is strong and stubborn. Holding it back seems to me as hard as holding back the wind.

गीता श्लोक 6.35

असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् । अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥

हिन्दी अर्थ: इसमें कोई संदेह नहीं, अर्जुन, कि मन चंचल है और उसे वश में करना कठिन है। पर हे कौन्तेय, अभ्यास से और वैराग्य से वह वश में आ जाता है।

English meaning: There is no doubt, Arjuna, that the mind is restless and hard to hold. But by steady practice, Kaunteya, and by letting go of wanting, it is brought under control.

गीता श्लोक 6.36

असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः । वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥

हिन्दी अर्थ: मेरा मत है कि जिसका अपने ऊपर वश नहीं, उसके लिए योग कठिन है। पर जो अपने को साधे हुए है और प्रयत्न करता रहता है, वह ठीक उपाय से उसे पा सकता है।

English meaning: For a man who has no hold on himself, yoga is hard to reach — that is my view. But one who has that hold and keeps trying can reach it by the right means.

गीता श्लोक 6.37

अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः । अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥

हिन्दी अर्थ: कृष्ण, जिसके पास श्रद्धा तो है पर प्रयत्न में दृढ़ता नहीं, और जिसका मन योग से हट जाता है — वह योग की सिद्धि तक नहीं पहुँचता। तब वह किस गति को जाता है?

English meaning: The man who has faith but does not hold to the effort, whose mind slips away from yoga — he does not reach its completion. What road does he take then, Krishna?

गीता श्लोक 6.38

कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति । अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥

हिन्दी अर्थ: क्या वह दोनों ओर से गिरकर बिखरे हुए बादल की तरह नष्ट नहीं हो जाता? हे कृष्ण, ब्रह्म के मार्ग पर भटके हुए उस मनुष्य के पास कोई आधार नहीं बचता।

English meaning: Having lost both, does he not break apart like a torn cloud, Krishna, with nothing to stand on, gone astray on the road to Brahman?

गीता श्लोक 6.39

एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः । त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥

हिन्दी अर्थ: कृष्ण, मेरे इस संदेह को आप पूरी तरह काट दीजिए, कुछ भी शेष न रहे। आपके सिवा इस संदेह को काटने वाला और कोई नहीं मिलेगा।

English meaning: This doubt of mine, Krishna, you should cut away entirely, leaving nothing behind. No one but you can be found who is able to cut it.

गीता श्लोक 6.40

पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते । न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति ॥

हिन्दी अर्थ: हे पार्थ, न इस लोक में और न उसके बाद उसका नाश होता है। बेटा, भला काम करने वाला कोई भी बुरी गति को नहीं जाता।

English meaning: Partha, there is no ruin for him, neither in this world nor beyond it. No one who does good, my son, ever comes to a bad end.

गीता श्लोक 6.41

प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः । शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥

हिन्दी अर्थ: वह पुण्य करने वालों के लोकों को पाता है और वहाँ बहुत लंबे समय तक रहता है; फिर योग से गिरा हुआ वह मनुष्य शुद्ध आचरण वाले और संपन्न घर में जन्म लेता है।

English meaning: He reaches the worlds of those who have done good and lives there for long ages; then the man fallen from yoga is born in the house of the honest and the prosperous.

गीता श्लोक 6.42

अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् । एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥

हिन्दी अर्थ: या फिर वह ज्ञानी योगियों के कुल में जन्म लेता है। ऐसा जन्म इस संसार में और भी कठिनाई से मिलता है।

English meaning: Or else he is born into a family of yogis who have understanding. A birth like that is harder still to come by in this world.

गीता श्लोक 6.43

तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् । यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥

हिन्दी अर्थ: वहाँ उसे अपने पिछले शरीर में अर्जित की हुई बुद्धि फिर से मिल जाती है, और हे कुरुनंदन, वहीं से वह सिद्धि की ओर फिर से प्रयत्न करता है।

English meaning: There he recovers the understanding he had gathered in his earlier body, and from that point, Kurunandana, he works towards completion once again.

गीता श्लोक 6.44

पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः । जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥

हिन्दी अर्थ: उसका पहले का अभ्यास ही उसे आगे खींच ले जाता है, चाहे वह न भी चाहे। जो केवल योग को जानना चाहता है, वह भी शास्त्र के शब्द से आगे निकल जाता है।

English meaning: That earlier practice carries him along, even against his own will. Even the man who only wishes to know yoga passes beyond the word of scripture.

गीता श्लोक 6.45

प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः । अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥

हिन्दी अर्थ: जो योगी प्रयत्न के साथ लगा रहता है, जिसके दोष धुल चुके हैं और जो अनेक जन्मों में सिद्ध हुआ है, वह अंत में परम गति को पाता है।

English meaning: The yogi who keeps at it with effort, washed clean of his faults, brought to completion over many births, then reaches the highest goal.

गीता श्लोक 6.46

तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः । कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥

हिन्दी अर्थ: योगी तपस्वियों से बढ़कर है, ज्ञानियों से भी बढ़कर, और कर्मकांड करने वालों से भी बढ़कर। इसलिए अर्जुन, तुम योगी बनो।

English meaning: The yogi stands above those who practise austerity, above those who have learning, above those who perform rites. So be a yogi, Arjuna.

गीता श्लोक 6.47

योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना । श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥

हिन्दी अर्थ: और सब योगियों में से जो अपने भीतर के मन को मुझमें लगाकर श्रद्धा के साथ मुझे भजता है, वही मेरे मत में सबसे अधिक मुझसे जुड़ा हुआ है।

English meaning: And of all yogis, the one who holds his inner self in me and worships me with faith is, in my view, the most closely joined of all.