मुख्य सामग्री पर जाएँ
ॐ दिव्य ग्रंथ

वाल्मीकि रामायण अयोध्याकाण्ड सर्ग 1

वाल्मीकि रामायण अयोध्याकाण्ड सर्ग 1 का उपलब्ध मूल पाठ दिव्य ग्रंथ पर पढ़ें। संस्करण और भाषा संबंधित पुस्तक के स्रोत नोट के अनुसार हैं।

वाल्मीकि रामायण के पुस्तक आवरण का चित्र
दिव्य ग्रंथ · मूल पाठ संग्रह

श्लोक 1

गच्छता मातुलकुलं भरतेन तदाऽनघः ।शत्रुघ्नो नित्यशत्रुघ्नो नीतः प्रीतिपुरस्कृतः ॥२-१-१॥

श्लोक 2

स तत्र न्यवसद्भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः ।मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः ॥२-१-२॥

श्लोक 3

तत्रापि निवसन्तौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः ।भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दसरथं नृपम् ॥२-१-३॥

श्लोक 4

राजापि तौ महातेजाः सस्मार प्रोषितौ सुतौ ।उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेन्द्रवरुणोपमौ ॥२-१-४॥

श्लोक 5

सर्व एव तु तस्येष्ट श्चत्वारः पुरुषर्षभाः ।स्वशरीराद्विनिर्वृत्ताश्चत्वार इव बाहवः ॥२-१-५॥

श्लोक 6

तेषामपि महातेजा रामो रतिकरः पितुः ।स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः ॥२-१-६॥

श्लोक 7

स हि देवै रुदीर्णस्य रावणस्य वधार्थिभिः ।अर्थितो मानुषे लोके जज्ञे विष्णुः सनातनः ॥२-१-७॥

श्लोक 8

कौसल्या शुशुभे पुत्रेणामिततेजसा ।यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना ॥२-१-८॥

श्लोक 9

स हि रूपोपपन्नश्च वीर्यवाननसूयकः ।भूमावनुपमः सूनुर्गणैर्धशरथोपमः ॥२-१-९॥

श्लोक 10

स च नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं तु भाषते ।उच्यमानोऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते ॥२-१-१०॥

श्लोक 11

कथंचिदुपकारेण कृतेनै केन तुष्यति ।न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया ॥२-१-११॥

श्लोक 12

शीलवृद्धै र्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः ।कथयन्नास्त वैनित्य मस्त्रयोग्यान्तरेष्वपि ॥२-१-१२॥

श्लोक 13

बुद्धिमान् मधुराभाषी पूर्वभाषी प्रियंवदः ।वीर्यवान्न च वीर्येण महता स्वेन विस्मितः ॥२-१-१३॥

श्लोक 14

न चानृतकथो विद्वान् वृद्धानां प्रतिपूजकः ।अनुरक्तः प्रजाभिश्च प्रजाश्चाप्यनुरज्यते ॥२-१-१४॥

श्लोक 15

सानुक्रोशो जितक्रोधो ब्राह्मणप्रतिपूजकः ।दीनानुकम्पी धर्मज्ञो नित्यं प्रग्रहवाञ्छुचिः ॥२-१-१५॥

श्लोक 16

कुलोचितमतिः क्षात्रं धर्मं स्वं बहुमन्यते ।मन्यते परया कीर्त्य महत्स्वर्गफलं ततः ॥२-१-१६॥

श्लोक 17

नाश्रेयसि रतो विद्वान्न विरुद्धकथारुचिः ।उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पति र्यथा ॥२-१-१७॥

श्लोक 18

अरोगस्तरुणो वाग्मी वपुष्मान् देशकालवित् ।लोके पुरुषसारज्ञस्साधुरेको विनिर्मितः ॥२-१-१८॥

श्लोक 19

स तु स्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः ।बहिश्चर इव प्राणो बभूव गुणतः प्रियः ॥२-१-१९॥

श्लोक 20

सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथावत्साङ्गवेदवित् ।इष्वस्त्रे च पितुः श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः ॥२-१-२०॥

श्लोक 21

कल्याणाभिजनः साधुरदीनः सत्यवागृजुः ।वृद्धैरभिविनीतश्च द्विजैर्धर्मार्थदर्शिभिः ॥२-१-२१॥

श्लोक 22

धर्मकामार्थतत्त्वज्ञः स्मृतिमान् प्रतिभानवान् ।लौकिके समयाचारे कृतकल्पो विशारदः ॥२-१-२२॥

श्लोक 23

निभृतः संवृताकारो गुप्तमन्त्रः सहायवान् ।अमोघक्रोधहर्षश्च त्यागसंयमकालवित् ॥२-१-२३॥

श्लोक 24

दृढभक्तिः स्थिरप्रज्ञो नासद्ग्राही न दुर्वचाः ।निस्तन्द्रिरप्रमत्तश्च स्वदोषपरदोषवित् ॥२-१-२४॥

श्लोक 25

शास्त्रज्ञश्च कृतज्ञश्च पुरुषान्तरकोविदः ।यः प्रग्रहानुग्रहयोर्यथान्यायं विचक्षणः ॥२-१-२५॥

श्लोक 26

सत्संग्रहप्रग्रहणे स्थानविन्निग्रहस्य च ।आयकर्मण्युपायज्ञः संदृष्टव्ययकर्मवित् ॥२-१-२६॥

श्लोक 27

श्रैष्ठ्यं शास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेषु च ।अर्थधर्मौ च संगृह्य सुखतन्त्रो न चालसः ॥२-१-२७॥

श्लोक 28

वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञातार्थविभागवित् ।आरोहे विनये चैव युक्तोवारणवाजिनाम् ॥२-१-२८॥

श्लोक 29

धनुर्वेदविदां स्रेष्ठो लोकेऽतिरथसंमतः ।अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः ॥२-१-२९॥

श्लोक 30

अप्रधृष्यश्च संग्रामे क्रुद्धैरपि सुरासुरैः ।अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी ।न चावमन्ता भूतानां न च कालवशानुगः ॥२-१-३०॥

श्लोक 31

एवं श्रेष्ठगुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः ।संमतस्त्रिषु लोकेषुवसुधायाः क्षमागुणैः ॥२-१-३१॥

श्लोक 32

बुद्द्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्येणापि शचीपतेः ।तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः ॥२-१-३२॥

श्लोक 33

गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः ।तमेवंव्रतसंपन्नमप्रधृष्यपराक्रमम् ॥२-१-३३॥

श्लोक 34

लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी ।एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैः सुतम् ॥२-१-३४॥

श्लोक 35

दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परंतपः ।अथ राज्ञो बभूवैवं वृद्धस्य चिरजीविनः ॥२-१-३५॥

श्लोक 36

प्रीतिरेषा कथं रामो राजा स्यान्मयि जीवति ।एषा ह्यस्य परा प्रीतिर्हृदि संपरिवर्तते ॥२-१-३६॥

श्लोक 37

कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक्तमहं प्रियम् ।वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पनः ॥२-१-३७॥

श्लोक 38

मत्तः प्रियतरो लोके पर्ङन्य इव वृष्टिमान् ।यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ ॥२-१-३८॥

श्लोक 39

महीधरसमो धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः ।महीमहमिमां कृत्स्नामधितिष्ठन्तमात्मजम् ॥२-१-३९॥

श्लोक 40

अनेन वयसा दृष्ट्वा यथा स्वर्गमवाप्नुयाम् ।इत्येतै र्विविधै स्तैस्तै रन्यपार्थिवदुर्लभैः ॥२-१-४०॥

श्लोक 41

शिष्टैरपरिमेयैश्छ लोके लोकोत्तरैर्गुणैः ।तं समीक्ष्य महाराजो युक्तं समुदितैः शुभैः ॥२-१-४१॥

श्लोक 42

निश्चित्य सचिवैः सार्धं युवराजममन्यत ।दिव्यन्तरिक्षे भूमौ च घोरमुत्पातजं भयम् ॥२-१-४२॥

श्लोक 43

संचचक्षेऽथ मेधावी शरीरे चात्मनो जराम् ।पूर्णचन्द्राननस्याथ शोकापनुदमात्मनः ॥२-१-४३॥

श्लोक 44

लोके रामस्य बुबुधे संप्रियत्वं महात्मनः ।आत्मनश्च प्रजानां च श्रेयसे च प्रियेण च ॥२-१-४४॥

श्लोक 45

प्राप्तकालेन धर्मात्मा भक्त्या त्वरितवान् नृपः ।नानानगरवास्तव्यान् पृथग्जानपदानपि ॥२-१-४५॥

श्लोक 46

समानिनाय मेदिन्याः प्रधानान् पृथिवीपतीन् ।न तु केकयराजानं जनकं वा नराधिपः ॥२-१-४६॥

श्लोक 47

त्वरया चानयामास पश्चात्तौ श्रोष्यतः प्रियम् ।तान्वेश्मनानाभरणैर्यथार्हं प्रतिपूजितान् ॥२-१-४७॥

श्लोक 48

ददर्शालंकृतो राजा प्रजापतिरिव प्रजाः ।अथोपविष्टे नृपतौ तस्मिन् परबलार्दने ॥२-१-४८॥

श्लोक 49

ततः प्रविविशुः शेष राजानो लोकसम्मताः ।अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्वासनेषु च ॥२-१-४९॥

श्लोक 50

राजानमेवाभिमुखा निषेदुर्नियता नृपाः ।स लब्धमानैर्विनयान्वितैर्नृपैः ।पुरालयै र्जानपदैश्च मानवैः ।उपोपविष्टैर्नृतो बभौ ।सहस्रचक्षुर्भगवानिवामरैः ॥२-१-५०॥

मूल पुस्तक के इंटरैक्टिव पाठक में पढ़ें · सभी मूल पाठ