मुख्य सामग्री पर जाएँ
ॐ दिव्य ग्रंथ

वाल्मीकि रामायण अयोध्याकाण्ड सर्ग 75

वाल्मीकि रामायण अयोध्याकाण्ड सर्ग 75 का उपलब्ध मूल पाठ दिव्य ग्रंथ पर पढ़ें। संस्करण और भाषा संबंधित पुस्तक के स्रोत नोट के अनुसार हैं।

वाल्मीकि रामायण के पुस्तक आवरण का चित्र
दिव्य ग्रंथ · मूल पाठ संग्रह

श्लोक 1

दीर्घकालात्समुत्थाय सम्ज्ञाम् लब्ध्वा च वीर्यवान् ।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्याम् दीनामुद्वीक्ष्य मातरम् ॥२-७५-१॥

श्लोक 2

सोऽमात्यमध्येभरतो जननीमभ्यकुत्सयत् ।राज्यम् न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम् ॥२-७५-२॥

श्लोक 3

अभिषेकम् न जानामि यो.भूद्रज्Jना समीक्षितः ।विप्रकृष्टे ह्यहम् देशे शत्रुघ्न सहितोऽवसम् ॥२-७५-३॥

श्लोक 4

वनवासम् न जानामि रामस्यहम् महात्मनः ।विवासनम् वा सौमित्रेः सीतायाश्च यथाभवत् ॥२-७५-४॥

श्लोक 5

तथैव क्रोशतः तस्य भरतस्य महात्मनः ।कौसल्या शब्दम् आज्ञाय सुमित्राम् इदम् अब्रवीत् ॥२-७५-५॥

श्लोक 6

आगतः क्रूर कार्यायाः कैकेय्या भरतः सुतः ।तम् अहम् द्रष्टुम् इच्चामि भरतम् दीर्घ दर्शिनम् ॥२-७५-६॥

श्लोक 7

एवम् उक्त्वा सुमित्राम् सा विवर्णा मलिन अम्बरा ।प्रतस्थे भरतः यत्र वेपमाना विचेतना ॥२-७५-७॥

श्लोक 8

स तु राम अनुजः च अपि शत्रुघ्न सहितः तदा ।प्रतस्थे भरतः यत्र कौसल्याया निवेशनम् ॥२-७५-८॥

श्लोक 9

ततः शत्रुघ्न भरतौ कौसल्याम् प्रेक्ष्य दुह्खितौ ।पर्यष्वजेताम् दुह्ख आर्ताम् पतिताम् नष्ट चेतनाम् ॥२-७५-९॥

श्लोक 10

रुदन्तौ रुदतीम् दुःखात्समेत्यार्याम् मनस्स्विनीम् ।भरतम् प्रत्युवाच इदम् कौसल्या भृश दुह्खिता ॥२-७५-१०॥

श्लोक 11

इदम् ते राज्य कामस्य राज्यम् प्राप्तम् अकण्टकम् ।सम्प्राप्तम् बत कैकेय्या शीघ्रम् क्रूरेण कर्मणा ॥२-७५-११॥

श्लोक 12

प्रस्थाप्य चीर वसनम् पुत्रम् मे वन वासिनम् ।कैकेयी कम् गुणम् तत्र पश्यति क्रूर दर्शिनी ॥२-७५-१२॥

श्लोक 13

क्षिप्रम् माम् अपि कैकेयी प्रस्थापयितुम् अर्हति ।हिरण्य नाभो यत्र आस्ते सुतः मे सुमहा यशाः ॥२-७५-१३॥

श्लोक 14

अथवा स्वयम् एव अहम् सुमित्र अनुचरा सुखम् ।अग्नि होत्रम् पुरः कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः ॥२-७५-१४॥

श्लोक 15

कामम् वा स्वयम् एव अद्य तत्र माम् नेतुम् अर्हसि ।यत्र असौ पुरुष व्याघ्रः तप्यते मे तपः सुतः ॥२-७५-१५॥

श्लोक 16

इदम् हि तव विस्तीर्णम् धन धान्य समाचितम् ।हस्ति अश्व रथ सम्पूर्णम् राज्यम् निर्यातितम् तया ॥२-७५-१६॥

श्लोक 17

इत्यादिबहुभिर्वाक्यैः क्रूरैः सम्भर्स्तितोऽनघः ।विव्यथे भरतस्तीव्रम् व्रणे तुद्येव सूचिना ॥२-७५-१७॥

श्लोक 18

पपात चरणौ तस्यास्तदा सम्भ्रान्तचेतनः ।विलप्य बहुधाऽसम्ज्ञो लब्धसम्ज्ञ्स्ततः स्थितः ॥२-७५-१८॥

श्लोक 19

एवम् विलपमानाम् ताम् भरतः प्रान्जलिस् तदा ।कौसल्याम् प्रत्युवाच इदम् शोकैः बहुभिर् आवृताम् ॥२-७५-१९॥

श्लोक 20

आर्ये कस्मात् अजानन्तम् गर्हसे माम् अकिल्बिषम् ।विपुलाम् च मम प्रीतिम् स्थिराम् जानासि राघवे ॥२-७५-२०॥

श्लोक 21

कृता शास्त्र अनुगा बुद्धिर् मा भूत् तस्य कदाचन ।सत्य सम्धः सताम् श्रेष्ठो यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-२१॥

श्लोक 22

प्रैष्यम् पापीयसाम् यातु सूर्यम् च प्रति मेहतु ।हन्तु पादेन गाम् सुप्ताम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-२२॥

श्लोक 23

कारयित्वा महत् कर्म भर्ता भृत्यम् अनर्थकम् ।अधर्मः यो अस्य सो अस्याः तु यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-२३॥

श्लोक 24

परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुत्रवत् ।ततः तु द्रुह्यताम् पापम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-२४॥

श्लोक 25

बलि षड् भागम् उद्धृत्य नृपस्य अरक्षतः प्रजाः ।अधर्मः यो अस्य सो अस्य अस्तु यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-२५॥

श्लोक 26

सम्श्रुत्य च तपस्विभ्यः सत्रे वै यज्ञ दक्षिणाम् ।ताम् विप्रलपताम् पापम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-२६॥

श्लोक 27

हस्ति अश्व रथ सम्बाधे युद्धे शस्त्र समाकुले ।मा स्म कार्षीत् सताम् धर्मम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-२७॥

श्लोक 28

उपदिष्टम् सुसूक्ष्म अर्थम् शास्त्रम् यत्नेन धीमता ।स नाशयतु दुष्ट आत्मा यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-२८॥

श्लोक 29

मा च तम् प्यूढबाह्वम्सम् चन्द्रार्कसम्तेजनम् ।द्राक्षीद्राज्यस्थमासीनम् यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-२९॥

श्लोक 30

पायसम् कृसरम् चागम् वृथा सो अश्नातु निर्घृणः ।गुरूमः च अपि अवजानातु यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-३०॥

श्लोक 31

गाश्च स्पृशतु पादेन गुरून् परिवदेत्स्वयम् ।मित्रे द्रुह्येत सोऽत्यन्तम् यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-३१॥

श्लोक 32

विश्वासात्कथितम् किम्चित्परिवादम् मिथः क्वचित् ।विवृणोतु स दुष्टात्मा यस्यार्योओऽनुमते गतः ॥२-७५-३२॥

श्लोक 33

अकर्ता ह्यकृतज्ञश्च त्यक्तात्मा निरपत्रपः ।लोके भवतु विद्वेष्यो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-३३॥

श्लोक 34

पुत्रैः दारैः च भृत्यैः च स्व गृहे परिवारितः ।स एको मृष्टम् अश्नातु यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-३४॥

श्लोक 35

अप्राप्य सदृशान् दाराननपत्यः प्रमीयताम् ।अनवाप्य क्रियाम् धर्म्याम् यश्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-३५॥

श्लोक 36

मात्मनः सम्ततिम् द्राक्षीत्स्वेषु दारेषु दुःखितः ।आयुः समग्रमप्राप्य यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-३६॥

श्लोक 37

राज स्त्री बाल वृद्धानाम् वधे यत् पापम् उच्यते ।भृत्य त्यागे च यत् पापम् तत् पापम् प्रतिपद्यताम् ॥२-७५-३७॥

श्लोक 38

लाक्षया मधुमाम्सेन लोहेन च विषेण च ।सदैव बिभृयाद्भृत्यान् यस्यार्योऽसुमते गतः ॥२-७५-३८॥

श्लोक 39

सम्ग्रामे समुपोढे स शत्रुपक्ष्भयम्करे ।पलायामानो वध्येत यस्यार्योऽनुमे गतः ॥२-७५-३९॥

श्लोक 40

कपालपाणिः पृथिवीमटताम् चीरसम्वृतः ।भिक्समाणो यथोन्मत्तो यस्यार्योऽनुमते गतह् ॥२-७५-४०॥

श्लोक 41

पाने प्रसक्तो भवतु स्त्रीष्वक्षेषु च नित्यशः ।काम्क्रोधाभिभूतस्तु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-४१॥

श्लोक 42

यस्य धर्मे मनो भूयादधर्मम् स निषेवताम् ।अपात्रवर्षी भवतु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-४२॥

श्लोक 43

सम्चितान्यस्य वित्तानि विविधानि सहस्रशः ।दस्युभिर्विप्रलुप्यन्ताम् यश्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-४३॥

श्लोक 44

उभे सम्ध्ये शयानस्य यत् पापम् परिकल्प्यते ।तच् च पापम् भवेत् तस्य यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-४४॥

श्लोक 45

यद् अग्नि दायके पापम् यत् पापम् गुरु तल्पगे ।मित्र द्रोहे च यत् पापम् तत् पापम् प्रतिपद्यताम् ॥२-७५-४५॥

श्लोक 46

देवतानाम् पितृऋणाम् च माता पित्रोस् तथैव च ।मा स्म कार्षीत् स शुश्रूषाम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-४६॥

श्लोक 47

सताम् लोकात् सताम् कीर्त्याः सज् जुष्टात् कर्मणः तथा ।भ्रश्यतु क्षिप्रम् अद्य एव यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-४७॥

श्लोक 48

अपास्य मातृशुश्रूषामनर्थे सोऽवतिष्ठताम् ।दीर्घबाहुर्महावक्षा यस्यार्योऽसुमते गतः ॥२-७५-४८॥

श्लोक 49

बहुपुत्रो दरिद्रश्च ज्वररोगसमन्वितः ।स भूयात्सततक्लेशी यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-४९॥

श्लोक 50

आशामाशम् समानानाम् दीनानामूर्ध्वचक्षुषाम् ।आर्थिनाम् वितथाम् कुर्याद्यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-५०॥

श्लोक 51

मायया रमताम् नित्यम् परुषः पिशुनोऽशुचिः ।राज्Jनो भीत स्त्वधर्मात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-५१॥

श्लोक 52

ऋतुस्नाताम् सतीम् भार्यामृतुकालानुरोधिनीम् ।अतिवर्तेत दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-५२॥

श्लोक 53

धर्मदारान् परित्यज्य परदारान्नि षेवताम् ।त्यक्तधर्मरतिर्मूढो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-५३॥

श्लोक 54

विप्रलु प्तप्रजातस्य दुष्कृतम् ब्राह्मणस्य यत् ।तदेव प्रतिपद्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-५४॥

श्लोक 55

पानीयदूषके पापम् तथैव विषदायके ।यत्तदेकः स लभताम् यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-५५॥

श्लोक 56

ब्राह्मणायोद्यताम् पूजाम् विहन्तु कलुषेन्द्रियः ।बालवत्साम् च गाम् दोग्दु यस्यर्योऽनुमते गतः ॥२-७५-५६॥

श्लोक 57

तृष्णार्तम् सति पानीये विप्रलम्भेन योजयेत् ।लभेत तस्य यत्पापम् यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-५७॥

श्लोक 58

भक्त्या विवदमानेषु मार्गमाश्रित्य पश्यतः ।तस्य पापेन युज्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-५८॥

श्लोक 59

विहीनाम् पति पुत्राभ्याम् कौसल्याम् पार्थिव आत्मजः ।एवम् आश्वसयन्न् एव दुह्ख आर्तः निपपात ह ॥२-७५-५९॥

श्लोक 60

तथा तु शपथैः कष्टैः शपमानम् अचेतनम् ।भरतम् शोक सम्तप्तम् कौसल्या वाक्यम् अब्रवीत् ॥२-७५-६०॥

श्लोक 61

मम दुह्खम् इदम् पुत्र भूयः समुपजायते ।शपथैः शपमानो हि प्राणान् उपरुणत्सि मे ॥२-७५-६१॥

श्लोक 62

दिष्ट्या न चलितः धर्मात् आत्मा ते सह लक्ष्मणः ।वत्स सत्य प्रतिज्ञो मे सताम् लोकान् अवाप्स्यसि ॥२-७५-६२॥

श्लोक 63

इत्युक्त्वा चाङ्कमानीय भरतम् भ्रातृवत्सलम् ।परिष्वज्य महाबाहुम् रुरोद भृशदुःखिता ॥२-७५-६३॥

श्लोक 64

एवम् विलपमानस्य दुह्ख आर्तस्य महात्मनः ।मोहाच् च शोक सम्रोधात् बभूव लुलितम् मनः ॥२-७५-६४॥

श्लोक 65

लालप्यमानस्य विचेतनस्य ।प्रनष्ट बुद्धेः पतितस्य भूमौ ।मुहुर् मुहुर् निह्श्वसतः च दीर्घम् ।सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः ॥२-७५-६५॥

मूल पुस्तक के इंटरैक्टिव पाठक में पढ़ें · सभी मूल पाठ