वाल्मीकि रामायण युद्धकाण्ड सर्ग 61
वाल्मीकि रामायण युद्धकाण्ड सर्ग 61 का उपलब्ध मूल पाठ दिव्य ग्रंथ पर पढ़ें। संस्करण और भाषा संबंधित पुस्तक के स्रोत नोट के अनुसार हैं।

श्लोक 1
ततो रामो भहातेजा धनुरादाय वीर्यवान् ।किरीटिनं महाकायं कुम्भकर्णं ददर्श ह ।। ६.६१.१ ॥
श्लोक 2
तं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं पर्वताकारदर्शनम् ।क्रममाणमिवाकाशं पुरा नारायणं प्रभुम् ।सतोयाम्बुदसङ्काशं काञ्चनाङ्गदभूषणम् ।। ६.६१.२ ॥
श्लोक 3
दृष्ट्वा पुनः प्रदुद्राव वानराणां महाचमूः ।। ६.६१.३ ॥
श्लोक 4
विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा वर्धमानं च राक्षसम् ।सविस्मयमिदं रामो विभीषणमुवाच ह ।। ६.६१.४ ॥
श्लोक 5
को ऽसौ पर्वतसङ्काशः किरीटी हरिलोचनः ।लङ्कायां दृश्यते वीर सविद्युदिव तोयदः ।। ६.६१.५ ॥
श्लोक 6
पृथिव्याः केतुभूतो ऽसौ महानेको ऽत्र दृश्यते ।यं दृष्ट्वा वानराः सर्वे विद्रवन्ति ततस्ततः ।। ६.६१.६ ॥
श्लोक 7
आचक्ष्व मे महान् को ऽसौ रक्षो वा यदि वा ऽसुरः ।न मयैवंविधं भूतं दृष्टपूर्वं कदाचन ।। ६.६१.७ ॥
श्लोक 8
स पृष्टो राजपुत्रेण रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।विभीषणो महाप्राज्ञः काकुत्स्थमिदमब्रवीत् ।। ६.६१.८ ॥
श्लोक 9
येन वैवस्वतो युद्धे वासवश्च पराजितः ।सैष विश्रवसः पुत्रः कुम्भकर्णः प्रतापवान् ।अस्य प्रमाणात् सदृशो राक्षसो ऽन्यो न विद्यते ।। ६.६१.९ ॥
श्लोक 10
एतेन देवा युधि दानवाश्च यक्षा भुजङ्गाः पिशिताशनाश्च ।गन्धर्वविद्याधरकिन्नराश्च सहस्रशो राघव सम्प्रभग्राः ।। ६.६१.१० ॥
श्लोक 11
शूलपाणिं विरूपाक्षं कुम्भकर्णं महाबलम् ।हन्तुं न शेकुस्त्रिदशाः कालो ऽयमिति मोहिताः ।। ६.६१.११ ॥
श्लोक 12
प्रकृत्या ह्येष तेजस्वी कुम्भकर्णो महाबलः ।अन्येषां राक्षसेन्द्राणां वरदानकृतं बलम् ।। ६.६१.१२ ॥
श्लोक 13
एतेन जातमात्रेण क्षुधार्तेन महात्मना ।भक्षितानि सहस्राणि सत्त्वानां सुबहून्यपि ।। ६.६१.१३ ॥
श्लोक 14
तेषु सम्भक्ष्यमाणेषु प्रजा भयनिपीडिताः ।यान्ति स्म शरणं शक्रं तमप्यर्थं न्यवेदयन् ।। ६.६१.१४ ॥
श्लोक 15
स कुम्भकर्णं कुपितो महेन्द्रो जघान वज्रेण शितेन वज्री ।स शक्रवज्राभिहतो महात्मा चचाल कोपाच्च भृशं ननाद ।। ६.६१.१५ ॥
श्लोक 16
तस्य नानद्यमानस्य कुम्भकर्णस्य धीमतः ।श्रुत्वा ऽतिनादं वित्रस्ता भूयो भूमिर्वितत्रसे ।। ६.६१.१६ ॥
श्लोक 17
तत्र कोपान्महेन्द्रस्य कुम्भकर्णो महाबलः ।विकृष्यैरावताद्दन्तं जघानोरसि वासवम् ।। ६.६१.१७ ॥
श्लोक 18
कुम्भकर्णप्रहारार्तो विजज्वाल स वासवः ।ततो विषेदुः सहसा देवब्रह्मर्षिदानवाः ।। ६.६१.१८ ॥
श्लोक 19
प्रजाभिः सह शक्रश्च ययौ स्थानं स्वयम्भुवः ।कुम्भकर्णस्य दौरात्म्यं शशंसुस्ते प्रजापतेः ।। ६.६१.१९ ॥
श्लोक 20
प्रजानां भक्षणं चापि देवानां चापि धर्षणम् ।आश्रमध्वंसनं चापि परस्त्रीहरणं भृशम् ।। ६.६१.२० ॥
श्लोक 21
एवं प्रजा यदि त्वेष भक्षयिष्यति नित्यशः ।अचिरेणैव कालेन शून्यो लोको भविष्यति ।। ६.६१.२१ ॥
श्लोक 22
वासवस्य वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः ।रक्षांस्यावाहयामास कुम्भकर्णं ददर्श ह ।। ६.६१.२२ ॥
श्लोक 23
कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव वितत्रास प्रजापतिः ।दृष्ट्वा विश्वास्य चैवेदं स्वयम्भूरिदमब्रवीत् ।। ६.६१.२३ ॥
श्लोक 24
ध्रुवं लोकविनाशाय पौलस्त्येनासि निर्मितः ।तस्मात्त्वमद्यप्रभृति मृतकल्पः शयिष्यसे ।। ६.६१.२४ ॥
श्लोक 25
ब्रह्मशापाभिभूतो ऽथ निपपाताग्रतः प्रभोः ।ततः परमसम्भ्रान्तो रावणो वाक्यमब्रवीत् ।। ६.६१.२५ ॥
श्लोक 26
विवृद्धः काञ्चनो वृक्षः फलकाले निकृत्यते ।न नप्तारं स्वकं न्याय्यं शप्तुमेवं प्रजापते ।। ६.६१.२६ ॥
श्लोक 27
न मिथ्यावचनश्च त्वं स्वप्स्यत्येष न संशयः ।कालस्तु क्रियतामस्य शयने जागरे तथा ।। ६.६१.२७ ॥
श्लोक 28
रावणस्य वचः श्रुत्वा स्वयम्भूरिदमब्रवीत् ।। ६.६१.२८ ॥
श्लोक 29
शयति ह्येष षण्मासानेकाहं जागरिष्यति ।एकेनाह्ना त्वसौ वीरश्चरन् भूमिं बुभुक्षितः ।व्यात्तास्यो भक्षयेल्लोकान् सक्रुद्ध इव पावकः ।। ६.६१.२९ ॥
श्लोक 30
सो ऽसौ व्यसनमापन्नः कुम्भकर्णमबोधयत् ।त्वत्पराक्रमभीतश्च राजा सम्प्रति रावणः ।। ६.६१.३० ॥
श्लोक 31
स एष निर्गतो वीरः शिबिराद्भीमविक्रमः ।वानरान् भृशसङ्क्रुद्धो भक्षयन् परिधावति ।। ६.६१.३१ ॥
श्लोक 32
कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव हरयो ऽद्य प्रविद्रुताः ।कथमेनं रणे क्रुद्धं वारयिष्यन्ति वानराः ।। ६.६१.३२ ॥
श्लोक 33
उच्यन्तां वानराः सर्वे यन्त्रमेतत् समुच्छ्रितम् ।इति विज्ञाय हरयो भविष्यन्तीह निर्भयाः ।। ६.६१.३३ ॥
श्लोक 34
विभीषणवचः श्रुत्वा हेतुमत् सुमुखेरितम् ।उवाच राघवो वाक्यं नीलं सेनापतिं तदा ।। ६.६१.३४ ॥
श्लोक 35
गच्छ सैन्यानि सर्वाणि व्यूह्य तिष्ठस्व पावके ।द्वाराण्यादाय लङ्कायाश्चर्याश्चाप्यथ सङ्क्रमान् ।। ६.६१.३५ ॥
श्लोक 36
शैलशृङ्गाणि वृक्षांश्च शिलाश्चाप्युपसंहर ।तिष्ठन्तु वानराः सर्वे सायुधाः शैलपाणयः ।। ६.६१.३६ ॥
श्लोक 37
राघवेण समादिष्टो नीलो हरिचमूपतिः ।शशास वानरानीकं यथावत् कपिकुञ्जरः ।। ६.६१.३७ ॥
श्लोक 38
ततो गवाक्षः शरभो हनुमानङ्गदस्तथा ।शैलशृङ्गाणि शैलाभा गृहीत्वा द्वारमभ्ययुः ।। ६.६१.३८ ॥
श्लोक 39
रामवाक्यमुपश्रुत्य हरयो जितकाशिनः ।पादपैरर्दयन् वीरा वानराः परवाहिनीम् ।। ६.६१.३९ ॥
श्लोक 40
ततो हरीणां तदनीकमुग्रं रराज शैलोद्यतदीप्तहस्तम् ।गिरेः समीपानुगतं यथैव महन्महाम्भोधरजालमुग्रम् ।। ६.६१.४० ॥
श्लोक 41
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः ।। ६१ ।।