वाल्मीकि रामायण उत्तरकाण्ड सर्ग 32
वाल्मीकि रामायण उत्तरकाण्ड सर्ग 32 का उपलब्ध मूल पाठ दिव्य ग्रंथ पर पढ़ें। संस्करण और भाषा संबंधित पुस्तक के स्रोत नोट के अनुसार हैं।

श्लोक 1
नर्मदापुलिने यत्र राक्षसेन्द्रः सुदारुणः ।पुष्पोपहारं कुरुते तस्माद्देशाददूरतः ।। ७.३२.१ ॥
श्लोक 2
अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो माहिष्मत्याः पतिः प्रभुः ।क्रीडते सह नारीभिर्नर्मदातोयमाश्रितः ।। ७.३२.२ ॥
श्लोक 3
तासां मध्यगतो राजा रराज च तदार्जुनः ।करेणूनां सहस्रस्य मध्यस्थ इव कुञ्जरः ।। ७.३२.३ ॥
श्लोक 4
जिज्ञासुः स तु बाहूनां सहस्रस्योत्तमं बलम् ।रुरोध नर्मदावेगं बाहुभिर्बहुभिर्वृतः ।। ७.३२.४ ॥
श्लोक 5
कार्तवीर्यभुजासक्तं तज्जलं प्राप्य निर्मलम् ।कूलोपहारं कुर्वाणं प्रतिस्रोतः प्रधावति ।। ७.३२.५ ॥
श्लोक 6
समीननक्रमकरः सपुष्पकुशसंस्तरः ।स नर्मदाम्भसो वेगः प्रावृट्काल इवाबभौ ।। ७.३२.६ ॥
श्लोक 7
स वेगः कार्तवीर्येण सम्प्रेषित इवाम्भसः ।पुष्पोपहारं सकलं रावणस्य जहार ह ।। ७.३२.७ ॥
श्लोक 8
रावणो ऽर्धसमाप्तं तमुत्सृज्य नियमं तदा ।नर्मदां पश्यते कान्तां प्रतिकूलां यथा प्रियाम् ।। ७.३२.८ ॥
श्लोक 9
पश्चिमेन तु तं दृष्ट्वा सागरोद्गारसन्निभम् ।वर्धन्तमम्भसो वेगं पूर्वामाशां प्रविश्य तु ।। ७.३२.९ ॥
श्लोक 10
ततो ऽनुभ्रान्तशकुनां स्वभावोपरमे स्थिताम् ।निर्विकाराङ्गनाभासामपश्यद्रावणो नदीम् ।। ७.३२.१० ॥
श्लोक 11
सव्येतरकराङ्गुल्या सशब्दं च दशाननः ।वेगप्रभावमन्वेष्टुं सो ऽदिशच्छुकसारणौ ।। ७.३२.११ ॥
श्लोक 12
तौ तु रावणसन्दिष्टौ भ्रातरौ शुकसारणौ ।व्योमान्तरगतौ वीरौ प्रस्थितौ पश्चिमामुखौ ।। ७.३२.१२ ॥
श्लोक 13
अर्धयोजनमात्रं तु गत्वा तौ रजनीचरौ ।पश्येतां पुरुषं तोये क्रीडन्तं सहयोषितम् ।। ७.३२.१३ ॥
श्लोक 14
बृहत्सालप्रतीकाशं तोयव्याकुलमूर्धजम् ।मदरक्तान्तनयनं मदव्याकुलतेजसम् ।। ७.३२.१४ ॥
श्लोक 15
नदीं बाहुसहस्रेण रुन्धन्तमरिमर्दनम् ।गिरिं पादसहस्रेण रुन्धन्तमिव मेदिनीम् ।। ७.३२.१५ ॥
श्लोक 16
बालानां वरनारीणां सहस्रेण समावृतम् ।समदानां करेणूनां सहस्रेणेव कुञ्जरम् ।। ७.३२.१६ ॥
श्लोक 17
तमद्भुततमं दृष्ट्वा राक्षसौ शुकसारणौ ।सन्निवृत्तावुपागम्य रावणं तमथोचतुः ।। ७.३२.१७ ॥
श्लोक 18
बृहत्सालप्रतीकाशः को ऽप्यसौ राक्षसेश्वर ।नर्मदां रोधवद्रुद्ध्वा क्रीडापयति योषितः ।। ७.३२.१८ ॥
श्लोक 19
तेन बाहुसहस्रेण सन्निरुद्धजला नदी ।सागरोद्गारसङ्काशानुद्गारान्सृजते मुहुः ।। ७.३२.१९ ॥
श्लोक 20
इत्येवं भाषमाणौ तौ निशाम्य शुकसारणौ ।रावणो ऽर्जुन इत्युक्त्वा प्रययौ युद्धलालसः ।। ७.३२.२० ॥
श्लोक 21
अर्जुनाभिमुखे तस्मिन्रावणे राक्षसाधिपे ।चण्डः प्रवाति पवनः सनादः सुरजास्तथा ।। ७.३२.२१ ॥
श्लोक 22
सकृदेव कृतो रावः सरक्तः प्रेषितो घनैः ।महोदरमहापार्श्वधूम्राक्षशुकसारणैः ।। ७.३२.२२ ॥
श्लोक 23
संवृतो राक्षसेन्द्रस्तु तत्रागाद्यत्र चार्जुनः ।अदीर्घेणैव कालेन स तदा राक्षसो बली ।तं नर्मदाह्रदं भीममाजगामाञ्जनप्रभः ।। ७.३२.२३ ॥
श्लोक 24
स तत्र स्त्रीपरिवृतं वाशिताभिरिव द्विपम् ।नरेन्द्रं पश्यते राजा राक्षसानां तदार्जुनम् ।। ७.३२.२४ ॥
श्लोक 25
स रोषाद्रक्तनयनो राक्षसेन्द्रो बलोद्धतः ।। ७.३२.२५ ॥
श्लोक 26
इत्येवमर्जुनामात्यनाह गम्भीरया गिरा ।अमात्याः क्षिप्रमाख्यात हैहयस्य नृपस्य वै ।। ७.३२.२६ ॥
श्लोक 27
युद्धार्थी समनुप्राप्तो रावणो नाम राक्षसः ।रावणस्य वचः श्रुत्वा मन्त्रिणो ऽथार्जुनस्य ते ।उत्तस्थुः सायुधास्त्राश्च रावणं वाक्यमब्रुवन् ।। ७.३२.२७ ॥
श्लोक 28
युद्धस्य कालो विज्ञेयः साधु भोः साधु रावण ।। ७.३२.२८ ।।
श्लोक 29
चः श्रुत्वा मन्त्रिणो ऽथार्जुनस्य ते ।यः क्षीबं स्त्रीवृतं चैव योद्धुमुत्सहते नृपम् ।स्त्रीसमक्षं कथं यत्तद्योद्धुमुत्सहसे ऽर्जुनम् ।वाशितामध्यगं मत्तं शार्दूल इव कुञ्जरम् ।। ७.३२.२९ ॥
श्लोक 30
क्षमस्वाद्य दशग्रीव चोष्यतां रजनी त्वया ।युद्धे श्रद्धा च यद्यस्ति श्वस्तात समरे ऽर्जुनम् ।। ७.३२.३० ॥
श्लोक 31
यद्यद्यास्ति मतिर्योद्धुं युद्धतृष्णासमावृता ।निहत्यास्मांस्ततो युद्धमर्जुनेनोपयास्यसि ।। ७.३२.३१ ॥
श्लोक 32
ततस्ते रावणामात्यैरमात्याः पार्थिवस्य तु ।सूदिताश्चापि ते युद्धे भक्षिताश्च बुभुक्षितैः ।। ७.३२.३२ ॥
श्लोक 33
ततो हलहलाशब्दो नर्मदातीर आबभौ ।अर्जुनस्यानुयातऽणां रावणस्य च मन्त्रिणाम् ।। ७.३२.३३ ॥
श्लोक 34
इषुभिस्तोमरैः शूलैस्त्रिशूलैर्वज्रकर्षणैः ।सरावणानर्दयन्तः समन्तात्समभिद्रुताः ।। ७.३२.३४ ॥
श्लोक 35
हैहयाधिपयोधानां वेग आसीत्सुदारुणः ।सनक्रमीनमकरसमुद्रस्येव निःस्वनः ।। ७.३२.३५ ॥
श्लोक 36
रावणस्य तु ते ऽमात्याः प्रहस्तशुकसारणाः ।कार्तवीर्यबलं क्रुद्धा निर्दहन्ति स्म तेजसा ।। ७.३२.३६ ॥
श्लोक 37
अर्जुनाय तु तत्कर्म रावणस्य समन्त्रिणः ।क्रीडमानाय कथितं पुरुषैर्द्वाररक्षिभिः ।। ७.३२.३७ ॥
श्लोक 38
श्रुत्वा न भेतव्यमिति स्त्रीजनं तं ततो ऽर्जुनः ।उत्ततार जलात्तस्माद्गङ्गातोयादिवाञ्जनः ।। ७.३२.३८ ॥
श्लोक 39
क्रोधदूषितनेत्रस्तु स ततो ऽर्जुनपावकः ।प्रजज्वाल महाघोरो युगान्त इव पावकः ।। ७.३२.३९ ॥
श्लोक 40
स तूर्णतरमादाय वरहेमाङ्गदो गदाम् ।अभिदुद्राव रक्षांसि तमांसीव दिवाकरः ।। ७.३२.४० ॥
श्लोक 41
बाहुविक्षेपकरणां समुद्यम्य महागदाम् ।गारुडं वेगमास्थाय चापपातैव सो ऽर्जुनः ।। ७.३२.४१ ॥
श्लोक 42
तस्य मार्गं समारुद्ध्य विन्ध्यो ऽर्कस्येव पर्वतः ।स्थितो विन्ध्य इवाकम्प्यः प्रहस्तो मुसलायुधः ।। ७.३२.४२ ॥
श्लोक 43
ततो ऽस्य मुसलं घोरं लोहबद्धं महोद्धतः ।प्रहस्तः प्रेषयन्क्रुद्धो ररास च यथाम्बुदः ।। ७.३२.४३ ॥
श्लोक 44
तस्याग्रे मुसलस्याग्निरशोकापीडसन्निभः ।प्रहस्तकरमुक्तस्य बभूव प्रदहन्निव ।। ७.३२.४४ ॥
श्लोक 45
अथायान्तं तु मुसलं कार्तवीर्यस्तदार्जुनः ।निपुणं वञ्चयामास सगदो ऽगदविक्रमः ।। ७.३२.४५ ॥
श्लोक 46
ततस्तमभिदुद्राव प्रहस्तं हैहयाधिपः ।भ्रामयानो गदां गुर्वीं पञ्चबाहुशतोच्छ्रयाम् ।। ७.३२.४६ ॥
श्लोक 47
तथा हतो ऽतिवेगेन प्रहस्तो गदया तदा ।निपपात स्थितः शैलो वज्रिवज्रहतो यथा ।। ७.३२.४७ ॥
श्लोक 48
प्रहस्तं पतितं दृष्ट्वा मारीचशुकसारणाः ।समहोदरधूम्राक्षा ह्यपसृष्टा रणाजिरात् ।। ७.३२.४८ ॥
श्लोक 49
अपक्रान्तेष्वमात्येषु प्रहस्ते वै निपातिते ।रावणो ऽभ्यद्रवत्तूर्णमर्जुनं नृपसत्तमम् ।। ७.३२.४९ ॥
श्लोक 50
सहस्रबाहोस्तद्युद्धं विंशद्बाहोश्च दारुणम् ।नृपराक्षसयोस्तत्र चारब्धं रोमहर्षणम् ।। ७.३२.५० ॥
श्लोक 51
सागराविव संरब्धौ चलन्मूलाविवाचलौ ।तेजोयुक्ताविवादित्यौ प्रदहन्ताविवानलौ ।। ७.३२.५१ ॥
श्लोक 52
बलोद्धतौ यथा नागौ वाशितार्थे यथा वृषौ ।मेघाविव विनर्दन्तौ सिंहाविव बलोत्कटौ ।। ७.३२.५२ ॥
श्लोक 53
रुद्रकालाविव क्रुद्धौ तदा तौ राक्षसार्जुनौ ।परस्परं गदाभ्यां तौ ताडयामासतुर्भृशम् ।। ७.३२.५३ ॥
श्लोक 54
वज्रप्रहारानचला यथा घोरान्विषेहिरे ।गदाप्रहारांस्तौ तत्र सेहाते नरराक्षसौ ।। ७.३२.५४ ॥
श्लोक 55
यथा ऽ शनिरवेभ्यस्तु जायते ऽथ प्रतिश्रुतिः ।तथा तयोर्गदापोथैर्दिशः सर्वाः प्रतिश्रुताः ।। ७.३२.५५ ॥
श्लोक 56
अर्जुनस्य गदा सा तु पात्यमाना ऽहितोरसि ।काञ्चनाभं नभश्चक्रे विद्युत्सौदामिनी यथा ।। ७.३२.५६ ॥
श्लोक 57
तथैव रावणेनापि पात्यमाना मुहुर्मुहुः ।अर्जुनोरसि निर्भाति गदोल्केव महागिरौ ।। ७.३२.५७ ॥
श्लोक 58
नार्जुनः खेदमायाति न राक्षसगणेश्वरः ।इदमासीत्तयोर्युद्धं यथा पूर्वं बलीन्द्रयोः ।। ७.३२.५८ ॥
श्लोक 59
शृङ्गैरिव वृषायुध्यन्दन्ताग्रैरिव कुञ्जरौ ।परस्परं तौ निघ्नन्तौ नरराक्षससत्तमौ ।। ७.३२.५९ ॥
श्लोक 60
ततो ऽर्जुनेन क्रुद्धेन सर्वप्राणेन सा गदा ।स्तनयोरन्तरे मुक्ता रावणस्य महोरसि ।। ७.३२.६० ॥
श्लोक 61
वरदानकृतत्राणे सा गदा रावणोरसि ।दुर्बलेव यथावेगं द्विधाभूत्वा ऽपतत्क्षितौ ।। ७.३२.६१ ॥
श्लोक 62
स त्वर्जुनप्रमुक्तेन गदापातेन रावणः ।अपासर्पद्धनुर्मात्रं निषसाद च निष्टनन् ।। ७.३२.६२ ॥
श्लोक 63
स विह्वलं तदालक्ष्य दशग्रीवं ततो ऽर्जुनः ।सहसोत्पत्य जग्राह गरुत्मानिव पन्नगम् ।। ७.३२.६३ ॥
श्लोक 64
स तु बाहुसहस्रेण बलाद्गृह्य दशाननम् ।बबन्ध बलवान्राजा बलिं नारायणो यथा ।। ७.३२.६४ ॥
श्लोक 65
बध्यमाने दशग्रीवे सिद्धचारणदेवताः ।साध्वीतिवादिनः पुष्पैः किरन्त्यर्जुनमूर्धनि ।। ७.३२.६५ ॥
श्लोक 66
व्याघ्रो मृगमिवादाय मृगराडिव दन्तिनम् ।ननाद हैहयो राजा हर्षादम्बुदवन्मुहुः ।। ७.३२.६६ ॥
श्लोक 67
प्रहस्तस्तु समाश्वस्तो दृष्ट्वा बद्धं दशाननम् ।सह तै राक्षसैः क्रुद्धश्चाभिदुद्राव पार्थिवम् ।। ७.३२.६७ ॥
श्लोक 68
नक्तञ्चराणां वेगस्तु तेषामापततां बभौ ।उद्भूत आतपापाये पयोदानामिवाम्बुधौ ।। ७.३२.६८ ॥
श्लोक 69
मुञ्च मुञ्चेति भाषन्तस्तिष्ठतिष्ठेति चासकृत् ।मुसलानि सशूलानि सोत्ससर्ज तदार्जुने ।। ७.३२.६९ ॥
श्लोक 70
अप्राप्तान्येव तान्याशु असम्भ्रान्तस्तदार्जुनः ।आयुधान्यमरारीणां जग्राहारिनिषूदनः ।। ७.३२.७० ॥
श्लोक 71
ततस्तैरेव रक्षांसि दुर्धरैः प्रवरायुधैः ।भित्त्वा विद्रावयामास वायुरम्बुधरानिव ।। ७.३२.७१ ॥
श्लोक 72
राक्षसांस्त्रासयित्वा तु कार्तवीर्यो ऽर्जुनस्तदा ।रावणं गृह्य नगरं प्रविवेश सुहृद्वृतः ।। ७.३२.७२ ॥
श्लोक 73
स कीर्यमाणः कुसुमाक्षतोत्करैर्द्विजैः सपौरैः पुरुहूतसन्निभः ।तदा ऽर्जुनः सम्प्रविवेश तां पुरीं बलिं निगृह्येव सहस्रलोचनः ।। ७.३२.७३ ।।