मुख्य सामग्री पर जाएँ
ॐ दिव्य ग्रंथ

वाल्मीकि रामायण बालकाण्ड सर्ग 14

वाल्मीकि रामायण बालकाण्ड सर्ग 14 का उपलब्ध मूल पाठ दिव्य ग्रंथ पर पढ़ें। संस्करण और भाषा संबंधित पुस्तक के स्रोत नोट के अनुसार हैं।

वाल्मीकि रामायण के पुस्तक आवरण का चित्र
दिव्य ग्रंथ · मूल पाठ संग्रह

श्लोक 1

अथ संवत्सरे पूर्णे तस्मिन् प्राप्ते तुरंगमे ।सरय्वाः च उत्तरे तीरे राज्ञो यज्ञो अभ्यवर्तत ॥१-१४-१॥

श्लोक 2

ऋष्यशृंगम् पुरस्कृत्य कर्म चक्रुः द्विजर्षभाः ।अश्वमेधे महायज्ञे राज्ञोऽस्य सुमहात्मनः ॥१-१४-२॥

श्लोक 3

कर्म कुर्वंति विधिवत् याजका वेदपारगाः ।यथा विधि यथा न्यायं परिक्रामन्ति शास्त्रतः ॥१-१४-३॥

श्लोक 4

प्रवर्ग्यम् शास्त्रतः कृत्वा तथा एव उपसदम् द्विजाः ।चक्रुः च विधिवत् सर्वम् अधिकम् कर्म शास्त्रतः ॥१-१४-४॥

श्लोक 5

अभिपूज्य तदा हृष्टाः सर्वे चक्रुः यथा विधि ।प्रातः सवन पूर्वाणि कर्माणि मुनिपुंगवाः ॥१-१४-५॥

श्लोक 6

ऐन्द्रश्च विधिवत् दत्तो राजा च अभिषुतोऽनघः ।मध्यंदिनम् च सवनम् प्रावर्तत यथा क्रमम् ॥१-१४-६॥

श्लोक 7

तृतीय सवनम् चैव राज्ञोऽस्य सुमहात्मनः ।चक्रुः ते शाश्त्रतो दृष्ट्वा तथा ब्राह्मण पुंगवाः ॥१-१४-७॥

श्लोक 8

आह्वान् चक्रिरे तत्र शक्रादीन् विबुधोत्तमान् ।ऋष्यशृङ्गाअदौ मन्त्रैः शिक्षाक्षर समन्वितौ ॥१-१४-८॥

श्लोक 9

गीतिभिः मधुरैः स्निग्धैः मन्त्र आह्वानैः यथार्हतः ।होतारो ददुरावाह्य हविर्भागान् दिवौकसाम् ॥१-१४-९॥

श्लोक 10

न च अहुतं आभूत् तत्र स्खलितम् वा न किंचन ।दृश्यते ब्रह्मवत् सर्वम् क्षेमयुक्तम् हि चक्रिरे ॥१-१४-१०॥

श्लोक 11

न तेषु अहस्सु श्रान्तो वा क्षुधितो वा न दृश्यते ।न अविद्वान् ब्राह्मणः कश्चिन् न अशत अनुचरः तथा ॥१-१४-११॥

श्लोक 12

ब्राह्मणा भुंजते नित्यम् नाथवन्तः च भुंजते ।तापसा भुंजते च अपि श्रमणाः चैव भुंजते ॥१-१४-१२॥

श्लोक 13

वृद्धाः च व्याधिताः च एव स्त्री बालाः तथा एव च ।अनिशं भुंजमानानां न तृप्तिः उपलभ्यते ॥१-१४-१३॥

श्लोक 14

दीयताम् दीयताम् अन्नम् वासांसि विविधानि च ।इति संचोदिताः तत्र तथा चक्रुः अनेकशः ॥१-१४-१४॥

श्लोक 15

अन्न कूटाः च दृश्यन्ते बहवः पर्वत उपमाः ।दिवसे दिवसे तत्र सिद्धस्य विधिवत् तदा ॥१-१४-१५॥

श्लोक 16

नाना देशात् अनुप्राप्ताः पुरुषाः स्त्री गणाः तथा ।अन्न पानैः सुविहिताः तस्मिन् यज्ञे महात्मनः ॥१-१४-१६॥

श्लोक 17

अन्नम् हि विधिवत् स्वादु प्रशन्सन्ति द्विजर्षभाः ।अहो तृप्ताः स्म भद्रम् ते इति शुश्राव राघवः ॥१-१४-१७॥

श्लोक 18

स्वलंकृताः च पुरुषा ब्राह्मणान् पर्यवेषयन् ।उपासन्ते च तान् अन्ये सुमृष्ट मणि कुण्डलाः ॥१-१४-१८॥

श्लोक 19

कर्मान्तरे तदा विप्रा हेतुवादान् बहूनपि ।प्राहुः सुवाग्मिनो धीराः परस्पर जिगीषया ॥१-१४-१९॥

श्लोक 20

दिवसे दिवसे तत्र संस्तरे कुशला द्विजाः ।सर्व कर्माणि चक्रुः ते यथा शास्त्रं प्रचोदिताः ॥१-१४-२०॥

श्लोक 21

न अषडङ्ग वित् अत्र आसीत् न अव्रतो न अबहुश्रुतः ।सदस्यः तस्य वै राज्ञो न अवाद कुशला द्विजाः ॥१-१४-२१॥

श्लोक 22

प्राप्ते यूपः उच्छ्रये तस्मिन् षड् बैल्वाः खादिराः तथा ।तावन्तो बिल्व सहिताः पर्णिनः च तथा अपरे ॥१-१४-२२॥

श्लोक 23

श्लेष्मातकमयः दिष्टो देवदारुमयः तथा ।द्वावेव तत्र विहितौ बाहु व्यस्त परिग्रहौ ॥१-१४-२३॥

श्लोक 24

कारिताः सर्व एवैते शास्त्रज्ञैः यज्ञकोविदैः ।शोभाअर्थम् तस्य यज्ञस्य कांचन अलंकृत अभवन् ॥१-१४-२४॥

श्लोक 25

एक विंशति यूपाः ते एक विंशत् अरत्नयः ।वासोभिः एक विंशद्भिः एकैकम् समलंकृताः ॥१-१४-२५॥

श्लोक 26

विन्यस्ता विधिवत् सर्वे शिल्पिभिः सुकृता दृढाः ।अष्ट आस्रयः सर्व एव श्लक्ष्ण रूप समन्विताः ॥१-१४-२६॥

श्लोक 27

आच्छादिताः ते वासोभिः पुष्पैः गन्धैः च पूजिताः ।सप्त ऋषयो दीप्तिमन्तो विराजन्ते यथा दिवि ॥१-१४-२७॥

श्लोक 28

इष्टकाः च यथा न्यायम् कारिताः च प्रमाणतः ।चितोऽग्निः ब्राह्मणैः तत्र कुशलैः शिप्लकर्मणि ॥१-१४-२८॥

श्लोक 29

सचित्यो राज सिंहस्य संचितः कुशलैः द्विजैः ।गरुडो रुक्मपक्षो वै त्रिगुणो अष्टा दशात्मकः ॥१-१४-२९॥

श्लोक 30

नियुक्ताः तत्र पशवः तत् तत् उद्दिश्य दैवतम् ।उरगाः पक्षिणः च एव यथा शास्त्रम् प्रचोदिताः ॥१-१४-३०॥

श्लोक 31

शामित्रे तु हयः तत्र तथा जलचराः च ये ।ऋषिभिः सर्वम् एवै तन् नियुक्तम् शास्त्रतः तदा ॥१-१४-३१॥

श्लोक 32

पशूनाम् त्रिशतम् तत्र यूपेषु नियतम् तदा ।अश्व रत्नः उत्तमम् तस्य राज्ञो दशरथस्य ह ॥१-१४-३२॥

श्लोक 33

कौसल्या तम् हयम् तत्र परिचर्य समंततः ।कृपाणैः विशशासः एनम् त्रिभिः परमया मुदा ॥१-१४-३३॥

श्लोक 34

पतत्रिणा तदा सार्धम् सुस्थितेन च चेतसा ।अवसत् रजनीम् एकाम् कौसल्या धर्म काम्यया ॥१-१४-३४॥

श्लोक 35

होता अध्वर्युः तथ उद्गाता हस्तेन समयोजयन् ।महिष्या परिवृत्त्या अथ वावाताम् अपराम् तथा ॥१-१४-३५॥

श्लोक 36

पतत्रिणः तस्य वपाम् उद्धृत्य नियतेइन्द्रियः ।ऋत्विक् परम संपन्नः श्रपयामास शास्त्रतः ॥१-१४-३६॥

श्लोक 37

धूम गन्धम् वपायाः तु जिघ्रति स्म नराधिपः ।यथा कालम् यथा न्यायम् निर्णुदन् पापम् आत्मनः ॥१-१४-३७॥

श्लोक 38

हयस्य यानि च अंगानि तानि सर्वाणि ब्राह्मणाः ।अग्नौ प्रास्यन्ति विधिवत् समस्ताः षोडश ऋत्विजः ॥१-१४-३८॥

श्लोक 39

प्लक्ष शाखासु यज्ञानाम् अन्येषाम् क्रियते हविः ।अश्व मेधस्य यज्ञस्य वैतसो भागः इष्यते ॥१-१४-३९॥

श्लोक 40

त्र्यहोऽश्व मेधः संख्यातः कल्प सूत्रेण ब्राह्मणैः ।चतुष्टोमम् अहः तस्य प्रथमम् परिकल्पितम् ॥१-१४-४०॥

श्लोक 41

उक्थ्यम् द्वितीयम् संख्यातम् अतिरात्रम् तथोत्तरम् ।कारिताः तत्र बहवो विहिताः शास्त्र दर्शनात् ॥१-१४-४१॥

श्लोक 42

ज्योतिष्टोम आयुषी च एवम् अतिरात्रौ विनिर्मितौ ।अभिजित् विश्वजित् च एवम् अप्तोर्यामो महाक्रतुः ॥१-१४-४२॥

श्लोक 43

प्राचीम् होत्रे ददौ राजा दिशम् स्वकुल वर्धनःअध्वर्यवे प्रतीचीम् तु ब्रह्मणे दक्षिणाम् दिशम् ॥१-१४-४३॥

श्लोक 44

उद्गात्रे च तथा उदीचीम् दक्षिणैएषा विनिर्मिता ।अश्वमेधे महायज्ञे स्वयंभु विहिते पुरा ॥१-१४-४४॥

श्लोक 45

क्रतुं समाप्य तु तदा न्यायतः पुरुषर्षभः ।ऋत्विग्भ्यो हि ददौ राजा धराम् ताम् कुलवर्धनः ॥१-१४-४५॥

श्लोक 46

एवम् दत्त्वा प्रहृष्टो अभूत् श्रीमान् इक्ष्वाकु नन्दन ।ऋत्विजः तु अब्रुवन् सर्वे राजानम् गत किल्बिषम् ॥१-१४-४६॥

श्लोक 47

भवान् एव महीम् कृत्स्नाम् एको रक्षितुम् अर्हति ।न भूम्या कार्यम् अस्माकम् न हि शक्ताः स्म पालने ॥१-१४-४७॥

श्लोक 48

रताः स्वाध्याय करणे वयम् नित्यम् हि भूमिप ।निष्क्रयम् किंचित् एव इह प्रयच्छतु भवान् इति ॥१-१४-४८॥

श्लोक 49

मणि रत्नम् सुवर्णम् वा गावो यद् वा समुद्यतम् ।तत् प्रयच्छ नरश्रेष्ट धरण्या न प्रयोजनम् ॥१-१४-४९॥

श्लोक 50

एवम् उक्तो नरपतिः ब्राह्मणैः वेद पारगैः ।गवाम् शत सहस्राणि दश तेभ्यो ददौ नृपः ॥१-१४-५०॥

श्लोक 51

दश कोटि सुवर्णस्य रजतस्य चतुर् गुणम् ।ऋत्विजः च ततः सर्वे प्रददुः सहिता वसु ॥१-१४-५१॥

श्लोक 52

ऋष्यशृन्गाय मुनये वसिष्ठाय च धीमते ।ततः ते न्यायतः कृत्वा प्रविभागम् द्विजोत्तमाः ॥१-१४-५२॥

श्लोक 53

सुप्रीत मनसः सर्वे प्रत्यूचुः मुदिता भृशम् ।ततः प्रसर्पकेभ्यस्तु हिरण्यम् सुसमाहितः ॥१-१४-५३॥

श्लोक 54

जांबूनदम् कोओटि संख्यम् ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा ।दरिद्राय द्विजाय अथ हस्त आभरणम् उत्तमम् ॥१-१४-५४॥

श्लोक 55

कस्मै चित् याचमानाय ददौ राघव नंदनः ।ततः प्रीतेषु विधिवत् द्विजेषु द्विज वत्सलः ॥१-१४-५५॥

श्लोक 56

प्रणामम् अकरोत् तेषाम् हर्ष व्याकुलित इन्द्रियः ।तस्य आशिषोऽथ विविधा ब्राह्मणैः समुदाहृताः ॥१-१४-५६॥

श्लोक 57

उदारस्य नृवीरस्य धरण्याम् पतितस्य च ।ततः प्रीत मना रजाअ प्राप्य यज्ञम् अनुत्तमम् ॥१-१४-५७॥

श्लोक 58

पाप अपहम् स्वर् नयनम् दुस्तरम् पार्थिवर्षभैः ।ततोऽब्रवीत् ऋश्य्शृंगम् राजा दशरथः तदा ॥१-१४-५८॥

श्लोक 59

कुलस्य वर्धनम् त्वम् तु कर्तुम् अर्हसि सुव्रत ।तथेति च स राजानम् उवाच द्विजसत्तमः ।भविष्यन्ति सुता राजन् चत्वारः ते कुलोद्वहाः ॥१-१४-५९॥

श्लोक 60

स तस्य वाक्यम् मधुरम् निशम्यप्रणम्य तस्मै प्रयतो नृपेन्द्र ।जगाम हर्षम् परमम् महात्मातम् ऋष्यश्R^ङ्गम् पुनरपि उवाच ॥१-१४-६०॥

मूल पुस्तक के इंटरैक्टिव पाठक में पढ़ें · सभी मूल पाठ