वाल्मीकि रामायण अयोध्याकाण्ड सर्ग 23
वाल्मीकि रामायण अयोध्याकाण्ड सर्ग 23 का उपलब्ध मूल पाठ दिव्य ग्रंथ पर पढ़ें। संस्करण और भाषा संबंधित पुस्तक के स्रोत नोट के अनुसार हैं।

श्लोक 1
इति ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणो अधः शिरा मुहुः ।श्रुत्वा मध्यम् जगाम इव मनसा दुह्ख हर्षयोह् ॥२-२३-१॥
श्लोक 2
तदा तु बद्ध्वा भ्रुकुटीम् भ्रुवोर् मध्ये नर ऋषभ ।निशश्वास महा सर्पो बिलस्यैव रोषितः ॥२-२३-२॥
श्लोक 3
तस्य दुष्प्रतिवीक्ष्यम् तत् भ्रुकुटी सहितम् तदा ।बभौ क्रुद्धस्य सिम्हस्य मुखस्य सदृशम् मुखम् ॥२-२३-३॥
श्लोक 4
अग्रहः तम् विधुन्वम्स् तु हस्ती हस्तम् इवात्मनः ।तिर्यग् ऊर्ध्वम् शरीरे च पातयित्वा शिरः धराम् ॥२-२३-४॥
श्लोक 5
अग्र अक्ष्णा वीक्षमाणः तु तिर्यग् भ्रातरम् अब्रवीत् ।अस्थाने सम्भ्रमः यस्य जातः वै सुमहान् अयम् ॥२-२३-५॥
श्लोक 6
धर्म दोष प्रसन्गेन लोकस्य अनतिशन्कया ।कथम् हि एतत् असम्भ्रान्तः त्वद् विधो वक्तुम् अर्हति ॥२-२३-६॥
श्लोक 7
यथा दैवम् अशौण्डीरम् शौण्डीरः क्षत्रिय ऋषभः ।किम् नाम कृपणम् दैवम् अशक्तम् अभिशम्सति ।पापयोस् तु कथम् नाम तयोह् शन्का न विद्यते ॥२-२३-७॥
श्लोक 8
सन्ति धर्म उपधाः श्लक्ष्णा धर्मात्मन् किम् न बुध्यसे ॥२-२३-८॥
श्लोक 9
तयोस्सुचरितम् स्वार्थम् शाठ्यात् परिजिहीर्षतोः ।यदि नैवम् व्यवसितम् स्याद्धि प्राग्रेव राघव ।तयोः प्रागेव दत्तश्च स्याद्वरः प्रकृतश्च सः ॥२-२३-९॥
श्लोक 10
लोक विद्विष्टम् आरब्धम् त्वद् अन्यस्य अभिषेचनम् ।नोत्सहे सहितुम् वीर तत्र मे क्षन्तुमर्हसि ॥२-२३-१०॥
श्लोक 11
येन इयम् आगता द्वैधम् तव बुद्धिर् मही पते ।स हि धर्मः मम द्वेष्यः प्रसन्गात् यस्य मुह्यसि ॥२-२३-११॥
श्लोक 12
कथम् त्वम् कर्मणा शक्तः कैकेयीवशवर्तिनः ।करिष्यसि पितुर्वाक्यमधर्मिष्ठम् विगर्हितम् ॥२-२३-१२॥
श्लोक 13
यद्य् अपि प्रतिपत्तिस् ते दैवी च अपि तयोः मतम् ।तथा अपि उपेक्षणीयम् ते न मे तत् अपि रोचते ॥२-२३-१३॥
श्लोक 14
मन्साऽपि कथम् कामम् कुर्यास्त्वम् कामवृत्तयोः ।तयोस्त्वहितयोर्नित्यम् शत्र्वोः पित्रभिधानयोः ॥२-२३-१४॥
श्लोक 15
यद्यपि प्रतिपत्तिस्ते दैवी चापि तयोर्मतम् ।तथा प्युपेक्षणीयम् ते न मे तदपि रोचते ॥२-२३-१५॥
श्लोक 16
विक्लवो वीर्य हीनो यः स दैवम् अनुवर्तते ।वीराः सम्भावित आत्मानो न दैवम् पर्युपासते ॥२-२३-१६॥
श्लोक 17
दैवम् पुरुष कारेण यः समर्थः प्रबाधितुम् ।न दैवेन विपन्न अर्थः पुरुषः सो अवसीदति ॥२-२३-१७॥
श्लोक 18
द्रक्ष्यन्ति तु अद्य दैवस्य पौरुषम् पुरुषस्य च ।दैव मानुषयोः अद्य व्यक्ता व्यक्तिर् भविष्यति ॥२-२३-१८॥
श्लोक 19
अद्य मत् पौरुष हतम् दैवम् द्रक्ष्यन्ति वै जनाः ।यद् दैवात् आहतम् ते अद्य द्Rष्टम् राज्य अभिषेचनम् ॥२-२३-१९॥
श्लोक 20
अत्यन्कुशम् इव उद्दामम् गजम् मद बल उद्धतम् ।प्रधावितम् अहम् दैवम् पौरुषेण निवर्तये ॥२-२३-२०॥
श्लोक 21
लोक पालाः समस्ताः ते न अद्य राम अभिषेचनम् ।न च क्Rत्स्नाः त्रयो लोका विहन्युः किम् पुनः पिता ॥२-२३-२१॥
श्लोक 22
यैः विवासः तव अरण्ये मिथो राजन् समर्थितः ।अरण्ये तु विवत्स्यन्ति चतुर् दश समाः तथा ॥२-२३-२२॥
श्लोक 23
अहम् तदा आशाम् चेत्स्यामि पितुस् तस्याः च या तव ।अभिषेक विघातेन पुत्र राज्याय वर्तते ॥२-२३-२३॥
श्लोक 24
मद् बलेन विरुद्धाय न स्यात् दैव बलम् तथा ।प्रभविष्यति दुह्खाय यथा उग्रम् पौरुषम् मम ॥२-२३-२४॥
श्लोक 25
ऊर्ध्वम् वर्ष सहस्र अन्ते प्रजा पाल्यम् अनन्तरम् ।आर्य पुत्राः करिष्यन्ति वन वासम् गते त्वयि ॥२-२३-२५॥
श्लोक 26
पूर्व राज Rषि व्Rत्त्या हि वन वासो विधीयते ।प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु पुत्रवत् परिपालने ॥२-२३-२६॥
श्लोक 27
स चेद् राजनि अनेक अग्रे राज्य विभ्रम शन्कया ।न एवम् इच्चसि धर्मात्मन् राज्यम् राम त्वम् आत्मनि ॥२-२३-२७॥
श्लोक 28
प्रतिजाने च ते वीर मा भूवम् वीर लोक भाक् ।राज्यम् च तव रक्षेयम् अहम् वेला इव सागरम् ॥२-२३-२८॥
श्लोक 29
मन्गलैः अभिषिन्चस्व तत्र त्वम् व्याप्Rतः भव ।अहम् एको मही पालान् अलम् वारयितुम् बलात् ॥२-२३-२९॥
श्लोक 30
न शोभ अर्थाव् इमौ बाहू न धनुर् भूषणाय मे ।न असिरा बन्धन अर्थाय न शराः स्तम्भ हेतवः ॥२-२३-३०॥
श्लोक 31
अमित्र दमन अर्थम् मे सर्वम् एतच् चतुष्टयम् ।न च अहम् कामये अत्यर्थम् यः स्यात् शत्रुर् मतः मम ॥२-२३-३१॥
श्लोक 32
असिना तीक्ष्ण धारेण विद्युच् चलित वर्चसा ।प्रग्Rहीतेन वै शत्रुम् वज्रिणम् वा न कल्पये ॥२-२३-३२॥
श्लोक 33
खड्ग निष्पेष निष्पिष्टैः गहना दुश्चरा च मे ।हस्ति अश्व नर हस्त ऊरु शिरोभिर् भविता मही ॥२-२३-३३॥
श्लोक 34
खड्ग धारा हता मे अद्य दीप्यमानाइव अद्रयः ।पतिष्यन्ति द्विपा भूमौ मेघाइव सविद्युतः ॥२-२३-३४॥
श्लोक 35
बद्ध गोधा अन्गुलि त्राणे प्रगृहीत शर आसने ।कथम् पुरुष मानी स्यात् पुरुषाणाम् मयि स्थिते ॥२-२३-३५॥
श्लोक 36
बहुभिः च एकम् अत्यस्यन्न् एकेन च बहून् जनान् ।विनियोक्ष्याम्य् अहम् बाणान् नृ वाजि गज मर्मसु ॥२-२३-३६॥
श्लोक 37
अद्य मे अस्त्र प्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति ।राज्ञः च अप्रभुताम् कर्तुम् प्रभुत्वम् च तव प्रभो ॥२-२३-३७॥
श्लोक 38
अद्य चन्दन सारस्य केयूरा मोक्षणस्य च ।वसूनाम् च विमोक्षस्य सुह्Rदाम् पालनस्य च ॥२-२३-३८॥
श्लोक 39
अनुरूपाव् इमौ बाहू राम कर्म करिष्यतः ।अभिषेचन विघ्नस्य कर्तृउणाम् ते निवारणे ॥२-२३-३९॥
श्लोक 40
ब्रवीहि को अद्य एव मया वियुज्यताम् ।तव असुह्Rद् प्राण यशः सुह्Rज् जनैः ।यथा तव इयम् वसुधा वशे भवेत् ।तथा एव माम् शाधि तव अस्मि किम्करः ॥२-२३-४०॥
श्लोक 41
विम्Rज्य बाष्पम् परिसान्त्व्य च असकृत् ।स लक्ष्मणम् राघव वम्श वर्धनः ।उवाच पित्र्ये वचने व्यवस्थितम् ।निबोध माम् एष हि सौम्य सत् पथः ॥२-२३-४१॥