मुख्य सामग्री पर जाएँ
ॐ दिव्य ग्रंथ

वाल्मीकि रामायण अयोध्याकाण्ड सर्ग 42

वाल्मीकि रामायण अयोध्याकाण्ड सर्ग 42 का उपलब्ध मूल पाठ दिव्य ग्रंथ पर पढ़ें। संस्करण और भाषा संबंधित पुस्तक के स्रोत नोट के अनुसार हैं।

वाल्मीकि रामायण के पुस्तक आवरण का चित्र
दिव्य ग्रंथ · मूल पाठ संग्रह

श्लोक 1

यावत् तु निर्यतः तस्य रजो रूपम् अदृश्यत ।न एव इक्ष्वाकु वरः तावत् सम्जहार आत्म चक्षुषी ॥२-४२-१॥

श्लोक 2

यावद् राजा प्रियम् पुत्रम् पश्यति अत्यन्त धार्मिकम् ।तावद् व्यवर्धत इव अस्य धरण्याम् पुत्र दर्शने ॥२-४२-२॥

श्लोक 3

न पश्यति रजो अपि अस्य यदा रामस्य भूमिपः ।तदा आर्तः च विषण्णः च पपात धरणी तले ॥२-४२-३॥

श्लोक 4

तस्य दक्षिणम् अन्वगात् कौसल्या बाहुम् अन्गना ।वामम् च अस्य अन्वगात् पार्श्वम् कैकेयी भरत प्रिया ॥२-४२-४॥

श्लोक 5

ताम् नयेन च सम्पन्नो धर्मेण निवयेन च ।उवाच राजा कैकेयीम् समीक्ष्य व्यथित इन्द्रियः ॥२-४२-५॥

श्लोक 6

कैकेयि मा मम अन्गानि स्प्राक्षीस् त्वम् दुष्ट चारिणी ।न हि त्वाम् द्रष्टुम् इच्चामि न भार्या न च बान्धवी ॥२-४२-६॥

श्लोक 7

ये च त्वाम् उपजीवन्ति न अहम् तेषाम् न ते मम ।केवल अर्थ पराम् हि त्वाम् त्यक्त धर्माम् त्यजाम्य् अहम् ॥२-४२-७॥

श्लोक 8

अगृह्णाम् यच् च ते पाणिम् अग्निम् पर्यणयम् च यत् ।अनुजानामि तत् सर्वम् अस्मिम्ल् लोके परत्र च ॥२-४२-८॥

श्लोक 9

भरतः चेत् प्रतीतः स्यात् राज्यम् प्राप्य इदम् अव्ययम् ।यन् मे स दद्यात् पित्र् अर्थम् मा मा तत् दत्तम् आगमत् ॥२-४२-९॥

श्लोक 10

अथ रेणु समुध्वस्तम् तम् उत्थाप्य नर अधिपम् ।न्यवर्तत तदा देवी कौसल्या शोक कर्शिता ॥२-४२-१०॥

श्लोक 11

हत्वा इव ब्राह्मणम् कामात् स्पृष्ट्वा अग्निम् इव पाणिना ।अन्वतप्यत धर्म आत्मा पुत्रम् सम्चिन्त्य तापसम् ॥२-४२-११॥

श्लोक 12

निवृत्य एव निवृत्य एव सीदतः रथ वर्त्मसु ।राज्ञो न अतिबभौ रूपम् ग्रस्तस्य अम्शुमतः यथा ॥२-४२-१२॥

श्लोक 13

विललाप च दुह्ख आर्तः प्रियम् पुत्रम् अनुस्मरन् ।नगर अन्तम् अनुप्राप्तम् बुद्ध्वा पुत्रम् अथ अब्रवीत् ॥२-४२-१३॥

श्लोक 14

वाहनानाम् च मुख्यानाम् वहताम् तम् मम आत्मजम् ।पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते ॥२-४२-१४॥

श्लोक 15

स नूनम् क्वचित् एव अद्य वृक्ष मूलम् उपाश्रितः ।काष्ठम् वा यदि वा अश्मानम् उपधाय शयिष्यते ॥२-४२-१५॥

श्लोक 16

उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पाम्शु गुण्ठितः ।विनिह्श्वसन् प्रस्रवणात् करेणूनाम् इव ऋषभः ॥२-४२-१६॥

श्लोक 17

उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पाम्सुगुण्ठितः ।विनिःस्वसन् प्रस्रवणात्क रेणूनामि वर्ष्भः ॥२-४२-१७॥

श्लोक 18

द्रक्ष्यन्ति नूनम् पुरुषा दीघ बाहुम् वने चराः ।रामम् उत्थाय गच्चन्तम् लोक नाथम् अनाथवत् ॥२-४२-१८॥

श्लोक 19

सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यम् आवस ।कण्टकाक्रमण क्लान्तावनमद्य गमिष्यति ॥२-४२-१९॥

श्लोक 20

अनभिज्ञा वनानाम् सा नूनम् भयमुपैष्यति ।श्वापदान्र्धितम् श्रुत्वा गमिभीरम् रोमहर्ष्णम् ॥२-४२-२०॥

श्लोक 21

सकामा भवकैकेयि विधवा राज्य मावस ।न हि तम् पुरुष व्याघ्रम् विना जीवितुम् उत्सहे ॥२-४२-२१॥

श्लोक 22

इति एवम् विलपन् राजा जन ओघेन अभिसम्वृतः ।अपस्नातैव अरिष्टम् प्रविवेश पुर उत्तमम् ॥२-४२-२२॥

श्लोक 23

शून्य चत्वर वेश्म अन्ताम् सम्वृत आपण देवताम् ।क्लान्त दुर्बल दुह्ख आर्ताम् न अत्याकीर्ण महा पथाम् ।ताम् अवेक्ष्य पुरीम् सर्वाम् रामम् एव अनुचिन्तयन् ।विलपन् प्राविशद् राजा गृहम् सूर्यैव अम्बुदम् ॥२-४२-२३॥

श्लोक 24

महा ह्रदम् इव अक्षोभ्यम् सुपर्णेन हृत उरगम् ।रामेण रहितम् वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥२-४२-२४॥

श्लोक 25

अथ गद्गदशब्दस्तु विलपन्मनुजाधिपः ।उवाच मृदुमन्धार्थम् वचनम् दीन मस्वरम् ॥२-४२-२५॥

श्लोक 26

कौसल्याया गृहम् शीघ्रम् राम मातुर् नयन्तु माम् ।इति ब्रुवन्तम् राजानम् अनयन् द्वार दर्शितः ॥२-४२-२६॥

श्लोक 27

इति ब्रुवन्तम् राजान मनयन् द्वार्दर्शिनः ।कौसल्याया गृहम् तत्र न्यवेश्यत विनीतवत् ॥२-४२-२७॥

श्लोक 28

ततः तत्र प्रविष्टस्य कौसल्याया निवेशनम् ।अधिरुह्य अपि शयनम् बभूव लुलितम् मनः ॥२-४२-२८॥

श्लोक 29

पुत्रद्वयविहीनम् च स्नुषयापि विवर्जितम् ।अपश्यद्भवनम् राजा नष्टचन्ध्रमिवाम्बरम् ॥२-४२-२९॥

श्लोक 30

तच् च दृष्ट्वा महा राजो भुजम् उद्यम्य वीर्यवान् ।उच्चैः स्वरेण चुक्रोश हा राघव जहासि माम् ॥२-४२-३०॥

श्लोक 31

सुखिता बत तम् कालम् जीविष्यन्ति नर उत्तमाः ।परिष्वजन्तः ये रामम् द्रक्ष्यन्ति पुनर् आगतम् ॥२-४२-३१॥

श्लोक 32

अथ रात्र्याम् प्रपन्नायाम् कालरात्र्यामिआत्मनः ।अर्धरात्रे दशरथह् कौसल्यामिदमब्रवीत् ॥२-४२-३२॥

श्लोक 33

रामम् मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते ।न त्वाम् पश्यामि कौसल्ये साधु माम् पाणिना स्पृश ॥२-४२-३३॥

श्लोक 34

तम् रामम् एव अनुविचिन्तयन्तम् ।समीक्ष्य देवी शयने नर इन्द्रम् ।उप उपविश्य अधिकम् आर्त रूपाउप ।विनिह्श्वसन्ती विललाप कृच्च्रम् ॥२-४२-३४॥

मूल पुस्तक के इंटरैक्टिव पाठक में पढ़ें · सभी मूल पाठ