मुख्य सामग्री पर जाएँ
ॐ दिव्य ग्रंथ

वाल्मीकि रामायण अयोध्याकाण्ड सर्ग 91

वाल्मीकि रामायण अयोध्याकाण्ड सर्ग 91 का उपलब्ध मूल पाठ दिव्य ग्रंथ पर पढ़ें। संस्करण और भाषा संबंधित पुस्तक के स्रोत नोट के अनुसार हैं।

वाल्मीकि रामायण के पुस्तक आवरण का चित्र
दिव्य ग्रंथ · मूल पाठ संग्रह

श्लोक 1

कृतबुद्धिं निवासाय तत्रैव स मुनिस्तदा ।भरतं कैकयीपुत्रमातिथ्येन न्यमन्त्रयत् ॥ २.९१.१॥

श्लोक 2

अब्रवीद्भरतस्त्वेनं नन्विदं भवता कृतम् ।पाद्यमर्घ्यं तथातिथ्यं वने यदुपपद्यते ॥ २.९१.२॥

श्लोक 3

अथोवाच भरद्वाजो भरतं प्रहसन्निव ।जाने त्वां प्रीतिसंयुक्तं तुष्येस्त्वं येन केनचित् ॥ २.९१.३॥

श्लोक 4

सेनायास्तु तवैतस्या: कर्तुमिच्छामि भोजनम् ।मम प्रीतिर्यथारूपा त्वमर्हो मनुजाधिप ॥ २.९१.४॥

श्लोक 5

किमर्थं चापि निक्षिप्य दूरे बलमिहागत: ।कस्मान्नेहोपयातोसि सबल: पुरुषर्षभ ॥ २.९१.५॥

श्लोक 6

भरत: प्रत्युवाचेदं प्राञ्जलिस्तं तपोधनम् ।ससैन्यो नोपयातो ऽस्मि भगवन् भगवद्भयात् ॥ २.९१.६॥

श्लोक 7

राज्ञा च भगवन् नित्यं राजपुत्रेण वा सदा ।यत्नत: परिहर्त्तव्या विषयेषु तपस्विन: ॥ २.९१.७॥

श्लोक 8

वाजिमुख्या मनुष्याश्च मत्ताश्च वरवारणा: ।प्रच्छाद्य भगवन् भूमिं महतीमनुयान्ति माम् ॥ २.९१.८॥

श्लोक 9

ते वृक्षानुदकं भूमिमाश्रमेषूटजांस्तथा ।न हिंस्युरिति तेनाहमेक एव समागत: ॥ २.९१.९॥

श्लोक 10

आनीयतामित: सेनेत्याज्ञप्त: परमर्षिणा ।ततस्तु चक्रे भरत: सेनाया: समुपागमम् ॥ २.९१.१०॥

श्लोक 11

अग्निशालां प्रविश्याथ पीत्वाप: परिमृज्य च ।आतिथ्यस्य क्रियाहेतोर्विश्वकर्माणमाह्वयत् ॥ २.९१.११॥

श्लोक 12

आह्वये विश्वकर्माणमहं त्वष्टारमेव च ।आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम् ॥ २.९१.१२॥

श्लोक 13

आह्वये लोकपालांस्त्रीन् देवान् शक्रमुखांस्तथा ।आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम् ॥ २.९१.१३॥

श्लोक 14

प्राक्स्रोतसश्च या नद्य: प्रत्यक्स्रोतस एव च ।पृथिव्यामन्तरिक्षे च समायान्त्वद्य सर्वश: ॥ २.९१.१४॥

श्लोक 15

अन्या: स्रवन्तु मैरेयं सुरामन्या: सुनिष्ठिताम् ।अपराश्चोदकं शीतमिक्षुकाण्डरसोपमम् ॥ २.९१.१५॥

श्लोक 16

आह्वये देवगन्धर्वान् विश्वावसुहहाहुहून् ।तथैवाप्सरसो देवीर्गन्धर्व्वीश्चापि सर्वश: ॥ २.९१.१६॥

श्लोक 17

घृताचीमथ विश्वाचीं मिश्रकेशीमलम्बुसाम् ।नागदन्तां च हेमां च हिमामद्रिकृतस्थलाम् ॥ २.९१.१७॥

श्लोक 18

शक्रं याश्चोपतिष्ठन्ति ब्रह्माणं याश्च योषित: ।सर्वास्तुम्बुरुणा सार्द्धमाह्वये सपरिच्छदा: ॥ २.९१.१८॥

श्लोक 19

वनं कुरुषु यद्दिव्यं वासोभूषणपत्ऺत्रवत् ।दिव्यनारीफलं शश्वत्तत्कौबेरमिहैतु च ॥ २.९१.१९॥

श्लोक 20

इह मे भगवान् सोमो विधत्तामन्नमुत्तमम् ।भक्ष्यं भोज्यं च चोष्यं च लेह्यं च विविधं बहु ॥ २.९१.२०॥

श्लोक 21

विचित्राणि च माल्यानि पादपप्रच्युतानि च ।सुरादीनि च पेयानि मांसानि विविधानि च ॥ २.९१.२१॥

श्लोक 22

एवं समाधिना युक्तस्तेजसा ऽप्रतिमेन च ।शीक्षास्वरसमायुक्तं तपसा चाब्रवीन्मुनि: ॥ २.९१.२२॥

श्लोक 23

मनसा ध्यायतस्तस्य प्राङ्मुखस्य कृताञ्जले: ।आजग्मुस्तानि सर्वाणि दैवतानि पृथक्पृथक् ॥ २.९१.२३॥

श्लोक 24

मलयं दर्दुरं चैव तत: स्वेदनुदऽ ऽनिल: ।उपस्पृश्य ववौ युक्त्या सुप्रियात्मा सुख: शिव: ॥ २.९१.२४॥

श्लोक 25

ततोभ्यवर्तन्त घना दिव्या: कुसुमवृष्टय: ।दिव्यदुन्दुभिघोषश्च दिक्षु सर्वासु शुश्रुवे ॥ २.९१.२५॥

श्लोक 26

प्रववुश्चोत्तमा वाताननृतुश्चाप्सरोगणा: ।प्रजगुर्देवगन्धर्वा वीणा: प्रमुमुचु: स्वरान् ॥ २.९१.२६॥

श्लोक 27

स शब्दो द्यां च भूमिं च प्राणिनां श्रवणानि च ।विवेशोऺच्चारित: श्लक्ष्ण: समो लयगुणान्वित: ॥ २.९१.२७॥

श्लोक 28

तस्मिन्नुपरते शब्दे दिव्ये श्रोतृ(त्र)सुखे नृणाम् ।ददर्श भारतं सैन्यं विधानं विश्वकर्मण: ॥ २.९१.२८॥

श्लोक 29

बभूव हि समा भूमि: समन्तात्पञ्चयोजना ।शाद्वलैर्बहुभिश्छन्ना नीलवैडूर्य्यसन्निभै: ॥ २.९१.२९॥

श्लोक 30

तस्मिन् बिल्वा: कपित्थाश्च पनसा बीजपूरका: ।आमलक्यो बभूवुश्च चूताश्च फलभूषणा: ॥ २.९१.३०॥

श्लोक 31

उत्तरेभ्य: कुरुभ्यश्च वनं दिव्योपभोगवत् ।आजगाम नदी दिव्या तीजैर्बहुभिर्वृता ॥ २.९१.३१॥

श्लोक 32

चतु:शालानि शुभ्राणि शालाश्च गजवाजिनाम् ।हर्म्यप्रासादसम्बाधास्तोरणानि शुभानि च ॥ २.९१.३२॥

श्लोक 33

सितमेघनिभं चापि राजवेश्मसु तोरणम् ।दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम् ॥ २.९१.३३॥

श्लोक 34

चतुरश्रमसम्बाधं शयनासनयानवत् ।दिव्यै: सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत् ।उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम् ॥ २.९१.३४॥

श्लोक 35

क्लृप्तसर्वासनं श्रीमत् स्वास्तीर्णशयनोत्तमम् ।प्रविवेश महाबाहुरनुज्ञातो महर्षिणा ।वेश्म तद्रत्नसम्पूर्णं भरत: केकयीसुत: ॥ २.९१.३५॥

श्लोक 36

अनुजग्मुश्च तं सर्वे मन्त्रिण: सपुरोहिता: ।बभूवुश्च मुदा युक्ता दृष्ट्वा तं वेश्मसंविधिम् ॥ २.९१.३६॥

श्लोक 37

तत्र राजासनं दिव्यं व्यजनं छत्रमेव च ।भरतो मन्त्रिभि: सार्द्धमभ्यवर्त्तत राजवत् ॥ २.९१.३७॥

श्लोक 38

आसनं पूजयामास रामायाभिप्रणम्य च ।वालव्यजनमादाय न्यषीदत् सचिवासने ॥ २.९१.३८॥

श्लोक 39

आनुपूर्व्यानिषेदुश्च सर्वे मन्त्रिपुरोहिता: ।तत: सेनापति: पश्चात् प्रशास्ता च निषेदतु: ॥ २.९१.३९॥

श्लोक 40

ततस्तत्र मुहूर्त्तेन नद्य: पायसकर्दमा: ।उपातिष्ठन्त भरतं भरद्वाजस्य शासनात् ॥ २.९१.४०॥

श्लोक 41

तासामुभयत:कूलं पाण्डुमृत्तिकलेपना: ।रम्याश्चावसथा दिव्या ब्रह्मणस्तु प्रसादजा: ॥ २.९१.४१॥

श्लोक 42

तेनैव च मुहूर्त्तेन दिव्याभरणभूषिता: ।आगुर्विंशतिसाहस्रा ब्रह्मणा प्रहिता: स्त्रिय: ॥ २.९१.४२॥

श्लोक 43

सुवर्णमणिमुक्तेन प्रवालेन च शोभिता: ।आगुर्विंशतिसाहस्रा: कुबेरप्रहिता: स्त्रिय: ॥ २.९१.४३॥

श्लोक 44

याभिर्गृहीतपुरुष: सोन्माद इव लक्ष्यते ।आगुर्विंशतिसाहस्रा नन्दनादप्सरोगणा: ॥ २.९१.४४॥

श्लोक 45

नारदस्तुम्बुरुर्गोप: प्रवरा: सूर्य्यवर्चस: ।एते गन्धर्वराजानो भरतस्याग्रतो जगु: ॥ २.९१.४५॥

श्लोक 46

अलम्बुसा मिश्रकेशी पुण्डरीकाथ वामना ।उपानृत्यंस्तु भरत भरद्वाजस्य शासनात् ॥ २.९१.४६॥

श्लोक 47

यानि माल्यानि देवेषु यानि चैत्ररथे वने ।प्रयागे तान्यदृश्यन्त भरद्वाजस्य तेजसा ॥ २.९१.४७॥

श्लोक 48

बिल्वा मार्दङ्गिका आसन् शम्याग्राहा विभीतका: ।अश्वत्थानर्त्तकाश्चासन् भरद्वाजस्य शासनात् ॥ २.९१.४८॥

श्लोक 49

तत: सरलतालाश्च तिलका नक्तमालका: ।प्रहृष्टास्तत्र सम्पेतु: कुब्जा भूत्वाथ वामना: ॥ २.९१.४९॥

श्लोक 50

शिंशुपामलकीजम्ब्वो याश्चान्या: काननेषु ता: ।मालती मल्लिका जातिर्याश्चान्या: कानने लता: ॥ २.९१.५०॥

श्लोक 51

प्रमदाविग्रहं कृत्वा भरद्वाजाश्रमे ऽवदन् ।सुरा: सुरापा: पिबत पायसं च बुभुक्षिता: ।मांसानि च सुमेध्यानि भक्ष्यन्तां यावदिच्छथ ॥ २.९१.५१॥

श्लोक 52

उच्छाद्य स्नापयन्ति स्म नदीतीरेषु वल्गुषु ।अप्येकमेकं पुरुषं प्रमदा: सप्त चाष्ट च ॥ २.९१.५२॥

श्लोक 53

संवाहन्त्य: समापेतुर्नार्यो रुचिरलोचना: ।परिमृज्य तथान्योन्यं पाययन्ति वराङ्गना: ॥ २.९१.५३॥

श्लोक 54

हयान् गजान् खरानुष्ट्रांस्तथैव सुरभे: सुतान् ।अभोजयन् वाहनपास्तेषां भोज्यं यथाविधि ॥ २.९१.५४॥

श्लोक 55

इक्षूंश्च मधुलाजांश्च भोजयन्ति स्म वाहनान् ।इक्ष्वाकुवरयोधानां चोदयन्तो महाबला: ॥ २.९१.५५॥

श्लोक 56

नाश्वबन्धो ऽश्वमाजानान्न गजं कुञ्जरग्रह: ।मत्तप्रमत्तमुदिता नमू: सा तत्र सम्बभौ ॥ २.९१.५६॥

श्लोक 57

तर्पिता: सर्वकामैस्ते रक्तचन्दनरूषिता: ।अप्सरोगणसंयुक्ता: सैन्या वाचमुदैरयन् ॥ २.९१.५७॥

श्लोक 58

नैवायोध्यां गमिष्यामो न गमिष्याम दण्डकान् ।कुशलं भरतस्यास्तु रामस्यास्तु तथा सुखम् ॥ २.९१.५८॥

श्लोक 59

इति पादातयोधाश्च हस्त्यश्वारोह बन्धका: ।अनाथास्तं विधिं लब्ध्वा वाचमेतामुदैरयन् ॥ २.९१.५९॥

श्लोक 60

सम्प्रहृष्टा विनेदुस्ते नरास्तत्र सहस्रश: ।भरतस्यानुयातार: स्वर्गोयमिति चाब्रुवन् ॥ २.९१.६०॥

श्लोक 61

नृत्यन्ति स्म हसन्ति स्म गायन्ति स्म च सैनिका: ।समन्तात् परिधावन्ति माल्योपेता: सहस्रश: ॥ २.९१.६१॥

श्लोक 62

ततो भुक्तवतां तेषां तदन्नममृतोपमम् ।दिव्यानुद्वीक्ष्य भक्ष्यांस्तानभवद्भक्षणे मति: ॥ २.९१.६२॥

श्लोक 63

प्रेष्याश्चेष्ट्यश्च वध्वश्च बलस्थाश्च सहस्रश: ।बभूवुस्ऺते भृशं दृप्ता: सर्वे चाहतवासस: ॥ २.९१.६३॥

श्लोक 64

कुञ्जराश्च खरोष्ट्राश्च गोश्वाश्च मृगपक्षिण: ।बभूवु: सुभृतास्तत्र नान्यो ह्यन्यमकल्पयत् ॥ २.९१.६४॥

श्लोक 65

नाशुक्लवासास्तत्रासीत् क्षुधितो मलिनो ऽपि वा ।रजसा ध्वस्तकेशो वा नर: कश्चिददृश्यत ॥ २.९१.६५॥

श्लोक 66

आजैश्चापि च वाराहैर्निष्ठानवरसञ्चयै: ।फलनिर्यूहसंसिद्धै: सूपैर्गन्धरसान्वितै: ॥ २.९१.६६॥

श्लोक 67

पुष्पध्वजवती: पूर्णा: शुक्लस्यान्नस्य चाभित: ।ददृशुर्विस्मितास्तत्र नरा लौही: सहस्रश: ॥ २.९१.६७॥

श्लोक 68

बभूवुर्वनपार्श्वेषु कूपा: पायसकर्दमा: ।ताश्च कामदुघा गावो द्रुमाश्चासन् मधुस्रुत: ॥ २.९१.६८॥

श्लोक 69

वाप्यो मैरेयपूर्णाश्च मृष्टमांसचयैर्वृता: ।प्रतप्तपिठरैश्चापि मार्गमायूरकौक्कुटै: ॥ २.९१.६९॥

श्लोक 70

पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च ।न्यर्बुदानि च पात्राणि शातकुम्भमयानि च ॥ २.९१.७०॥

श्लोक 71

स्थाल्य: कुम्भ्य: करम्भ्यश्च दधिपूर्णा: सुसंस्कृता: ।यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिन: ॥ २.९१.७१॥

श्लोक 72

ह्रदा: पूर्णा रसालस्य दघ्न: श्वेतस्य चापरे ।बभूवु: पायसस्यान्ये शर्करायाश्च सञ्चया: ॥ २.९१.७२॥

श्लोक 73

कल्कांश्चूर्णकषायांश्च स्नानानि विविधानि च ।ददृशुर्भाजनस्थानि तीर्थेषु सरितां नरा: ॥ २.९१.७३॥

श्लोक 74

शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान् ।शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठत: ॥ २.९१.७४॥

श्लोक 75

दर्पणान् परिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान् ।पादुकोपानहश्चैव युग्मानि च सहस्रश: ॥ २.९१.७५॥

श्लोक 76

आञ्जनी: कङ्कतान् कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च ।मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च ॥ २.९१.७६॥

श्लोक 77

प्रतिपानह्रदान् पूर्णान् खरोष्ट्रगजवाजिनाम् ।अवगाह्य सुतीर्थांश्च ह्रदान् सोत्पलपुष्करान् ॥ २.९१.७७॥

श्लोक 78

आकाशवर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान् सुखप्लवान् ।नीलवैडूर्य्यवर्णांश्च मृदून् यवससञ्चयान् ॥ २.९१.७८॥

श्लोक 79

निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वश: ॥ २.९१.७९॥

श्लोक 80

व्यस्मयन्त मनुष्यास्ते स्वप्नकल्पं तदद्भुतम् ।दृष्ट्वातिथ्यं कृतं तादृक् भरतस्य महर्षिणा ॥ २.९१.८०॥

श्लोक 81

इत्येवं रममाणानां देवानामिव नन्दने ।भरद्वाजाश्रमे रम्ये सा रात्रिर्व्यत्यवर्त्तत ॥ २.९१.८१॥

श्लोक 82

प्रतिजग्मुश्च ता नद्यो गन्धर्वाश्च यथागतम् ।भरद्वाजमनुज्ञाप्य ताश्च सर्वा वराङ्गना: ॥ २.९१.८२॥

श्लोक 83

तथैव मत्ता मदिरोत्कटा नरास्तथैव दिव्यागुरुचन्दनोक्षिता: ।तथैव दिव्या विविधा: स्रगुत्तमा: पृथक् प्रकीर्णा मनुजै: प्रमर्दिता: ॥ २.९१.८३ ॥

मूल पुस्तक के इंटरैक्टिव पाठक में पढ़ें · सभी मूल पाठ