मुख्य सामग्री पर जाएँ
ॐ दिव्य ग्रंथ

वाल्मीकि रामायण अरण्यकाण्ड सर्ग 11

वाल्मीकि रामायण अरण्यकाण्ड सर्ग 11 का उपलब्ध मूल पाठ दिव्य ग्रंथ पर पढ़ें। संस्करण और भाषा संबंधित पुस्तक के स्रोत नोट के अनुसार हैं।

वाल्मीकि रामायण के पुस्तक आवरण का चित्र
दिव्य ग्रंथ · मूल पाठ संग्रह

श्लोक 1

अग्रतः प्रययौ रामः सीता मध्ये सुशोभना ।पृष्ठतः तु धनुष्पाणिः लक्ष्मणः अनुजगाम ह ॥३-११-१॥

श्लोक 2

तौ पश्यमानौ विविधान् शैल प्रस्थान् वनानि च ।नदीः च विविधा रम्या जग्मतुः सह सीतया ॥३-११-२॥

श्लोक 3

सारसान् चक्रवाकां च नदी पुलिन चारिणः ।सरांसि च सपद्मानि युतानि जलजैः खगैः ॥३-११-३॥

श्लोक 4

यूथ बद्धाम् च पृषतान् मद उन्मत्तान् विषाणिनः ।महिषाम् च वराहाम् च गजाम् च द्रुम वैरिणः ॥३-११-४॥

श्लोक 5

ते गत्वा दूरम् अध्वानम् लंबमाने दिवाकरे ।ददृशुः सहिता रंयम् तटाकम् योजन आयुतम् ॥३-११-५॥

श्लोक 6

पद्म पुष्कर संबाधम् गज यूथैः अलंकृतम् ।सारसैः हंस कादम्बैः संकुलम् जल जातिभिः ॥३-११-६॥

श्लोक 7

प्रसन्न सलिले रम्ये तस्मिन् सरसि शुश्रुवे ।गीत वादित्र निर्घोषो न तु कश्चन दृश्यते ॥३-११-७॥

श्लोक 8

ततः कौतूहलात् रामो लक्ष्मणः च महारथः ।मुनिम् धर्मभृतम् नाम प्रष्टुम् समुपचक्रमे ॥३-११-८॥

श्लोक 9

इदम् अत्यद्भुतम् श्रुत्वा सर्वेषाम् नो महामुने ।कौतूहलम् महत् जातम् किम् इदम् साधु कथ्यताम् ॥३-११-९॥

श्लोक 10

तेन एवम् उक्तो धर्मात्मा राघवेण मुनिः तदा ।प्रभावम् सरसः क्षिप्रम् आख्यातुम् उपचक्रमे ॥३-११-१०॥

श्लोक 11

इदम् पंच अप्सरो नाम तटाकम् सार्व कालिकम् ।निर्मितम् तपसा राम मुनिना माण्डकर्णिना ॥३-११-११॥

श्लोक 12

स हि तेपे तपः तीव्रम् माण्डकर्णिः महामुनिः ।दश वर्ष सहस्राणि वायु भक्षो जलाशये ॥३-११-१२॥

श्लोक 13

ततः प्रव्यथिताः सर्वे देवाः स अग्नि पुरोगमाः ।अब्रुवन् वचनम् सर्वे परस्पर समागताः ॥३-११-१३॥

श्लोक 14

अस्मकम् कस्यचित् स्थानम् एष प्रार्थयते मुनिः ।इति संविग्न मनसः सर्वे तत्र दिवौकसः ॥३-११-१४॥

श्लोक 15

ततः कर्तुम् तपो विघ्नम् सर्व देवैः नियोजिताः ।प्रधान अप्सरसः पंच विद्युत् चलित वर्चसः ॥३-११-१५॥

श्लोक 16

अप्सरोभिः ततः ताभिः मुनिः दृष्ट परावरः ।नीतो मदन वश्यत्वम् देवानाम् कार्य सिद्धये ॥३-११-१६॥

श्लोक 17

ताः चैव अप्सरसः पंच मुनेः पत्नीत्वम् आगताः ।तटाके निर्मितम् तासाम् तस्मिन् अन्तर्हितम् गृहम् ॥३-११-१७॥

श्लोक 18

तत्र एव अप्सरसः पंच निवसन्त्यो यथा सुखम् ।रमयन्ति तपोयोगात् मुनिम् यौवनम् आस्थितम् ॥३-११-१८॥

श्लोक 19

तासाम् संक्रीड मानानाम् एष वादित्र निःस्वनः ।श्रूयते भूषण उन्मिश्रः गीत शब्दः मनोहरः ॥३-११-१९॥

श्लोक 20

आश्चर्यम् इति तस्य एतद् वचनम् भावितात्मनः ।राघवः प्रतिजग्राह सह भ्रात्रा महा यशाः ॥३-११-२०॥

श्लोक 21

एवम् कथयमानः स ददर्श आश्रम मण्डलम् ।कुश चीर परिक्षिप्तम् ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम् ॥३-११-२१॥

श्लोक 22

प्रविश्य सह वैदेह्या लक्ष्मणेन च राघवः ।तदा तस्मिन् स काकुत्स्थः श्रीमति आश्रम मण्डले ॥३-११-२२॥

श्लोक 23

उषित्वा स सुखम् तत्र पूर्ज्यमानो महर्षिभिः ।जगाम च आश्रमान् तेषाम् पर्यायेण तपस्विनाम् ॥३-११-२३॥

श्लोक 24

येषाम् उषितवान् पूर्वम् सकाशे स महास्त्रवित् ।क्वचित् परिदशान् मासान् एक संवत्सरम् क्वचित् ॥३-११-२४॥

श्लोक 25

क्वचित् च चतुरो मासान् पंच षट् च परान् क्वचित् ।अपरत्र अधिकान् मासान् अध्यर्धम् अधिकम् क्वचित् ॥३-११-२५॥

श्लोक 26

त्रीन् मासान् अष्ट मासान् च राघवो न्यवसत् सुखम् ।तत्र संवसतः तस्य मुनीनाम् आश्रमेषु वै ॥३-११-२६॥

श्लोक 27

रमतः च आनुकूल्येन ययुः संवत्सरा दश ।परिसृत्य च धर्मज्ञः राघवः सह सीतया ॥३-११-२७॥

श्लोक 28

सुतीक्ष्णस्य आश्रमम् श्रीमान् पुनर् एव आजगाम ह ।स तम् आश्रमम् आगम्य मुनिभिः परिपूजितः ॥३-११-२८॥

श्लोक 29

तत्र अपि न्यवसत् रामः कंचित् कालम् अरिन्दमः ।अथ आश्रमस्थो विनयात् कदाचित् तम् महामुनिम् ॥३-११-२९॥

श्लोक 30

उपासीनः स काकुत्स्थः सुतीक्ष्णम् इदम् अब्रवीत् ।अस्मिन् अरण्ये भगवन् अगस्त्यो मुनिसत्तमः ॥३-११-३०॥

श्लोक 31

वसति इति मया नित्यम् कथाः कथयताम् श्रुतम् ।न तु जानामि तम् देशम् वनस्य अस्य महत्तया ॥३-११-३१॥

श्लोक 32

कुत्र आश्रम पदम् पुण्यम् महर्षेः तस्य धीमतः ।प्रसाद अर्थम् भगवतः सानुजः सह सीतया ॥३-११-३२॥

श्लोक 33

अगस्त्यम् अभिगच्छेयम् अभिवादयितुम् मुनिम् ।मनोरथो महान् एष हृदि परिवर्तते ॥३-११-३३॥

श्लोक 34

यदि अहम् तम् मुनिवरम् शुश्रूषेयम् अपि स्वयम् ।इति रामस्य स मुनिः श्रुत्वा धर्मात्मनो वचः ॥३-११-३४॥

श्लोक 35

सुतीक्ष्णः प्रत्युवाच इदम् प्रीतो दशरथात्मजम् ।अहम् अपि एतद् एव त्वाम् वक्तु कामः स लक्ष्मणम् ॥३-११-३५॥

श्लोक 36

अगस्त्यम् अभिगच्छ इति सीतया सह राघव ।दिष्ट्या तु इदानीम् अर्थे अस्मिन् स्वयम् एव ब्रवीषि माम् ॥३-११-३६॥

श्लोक 37

अयम् आख्यामि ते राम यत्र अगस्त्यो महामुनिः ।योजनानि आश्रमात् तात याहि चत्वारि वै ततः ।दक्षिणेन महान् श्रीमान् अगस्त्य भ्रातुर् आश्रमः ॥३-११-३७॥

श्लोक 38

स्थली प्राय वनोद्देशे पिप्पली वन शोभिते ।बहु पुष्प फले रम्ये नाना विहग नादिते ॥३-११-३८॥

श्लोक 39

पद्मिन्यो विविधाः तत्र प्रसन्न सलिल आशयाः ।हंस कारण्डव आकीर्णाः चक्रवाक उपशोभिताः ॥३-११-३९॥

श्लोक 40

तत्र एकाम् रजनीम् व्युष्य प्रभाते राम गम्यताम् ।दक्षिणाम् दिशम् आस्थाय वन षण्डस्य पार्श्वतः ॥३-११-४०॥

श्लोक 41

तत्र अगस्त्य आश्रम पदम् गत्वा योजनम् अन्तरम् ।रमणीये वनोद्देशे बहु पादप शोभिते ॥३-११-४१॥

श्लोक 42

रंस्यते तत्र वैदेही लक्ष्मणः च त्वया सह ।स हि रम्यो वनोउद्देशो बहु पादप संयुतः ॥३-११-४२॥

श्लोक 43

यदि बुद्धिः कृता द्रष्टुम् अगस्त्यम् तम् महामुनिम् ।अद्य एव गमने बुद्धिम् रोचयस्व महामते ॥३-११-४३॥

श्लोक 44

इति रामो मुनेः श्रुत्वा सह भ्रात्रा अभिवाद्य च ।प्रतस्थे अगस्त्यम् उद्दिश्य सानुगः सह सीतया ॥३-११-४४॥

श्लोक 45

पश्यन् वनानि चित्राणि पर्वतां च अभ्र संनिभान् ।सरांसि सरितः चैव पथि मार्ग वश अनुगतान् ॥३-११-४५॥

श्लोक 46

सुतीक्ष्णेन उपदिष्टेन गत्वा तेन पथा सुखम् ।इदम् परम संहृष्टो वाक्यम् लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥३-११-४६॥

श्लोक 47

एतद् एव आश्रम पदम् नूनम् तस्य महात्मनः ।अगस्त्यस्य मुनेर् भ्रातुर् दृश्यते पुण्य कर्मणः ॥३-११-४७॥

श्लोक 48

यथा हि इमे वनस्य अस्य ज्ञाताः पथि सहस्रशः ।संनताः फल भरेण पुष्प भारेण च द्रुमाः ॥३-११-४८॥

श्लोक 49

पिप्पलीनाम् च पक्वानाम् वनाद् अस्माद् उपागतः ।गन्धो अयम् पवन उत्क्षिप्तः सहसा कटुकोदयः ॥३-११-४९॥

श्लोक 50

तत्र तत्र च दृश्यन्ते संक्षिप्ताः काष्ठ संचयाः ।लूनाः च परिदृश्यन्ते दर्भा वैदूर्य वर्चसः ॥३-११-५०॥

श्लोक 51

एतत् च वन मध्यस्थम् कृष्ण अभ्र शिखर उपमम् ।पावकस्य आश्रमस्थस्य धूमाग्रम् संप्रदृश्यते ॥३-११-५१॥

श्लोक 52

विविक्तेषु च तीर्थेषु कृत स्नाना द्विजातयः ।पुष्प उपहारम् कुर्वन्ति कुसुमैः स्वयम् आर्जितैः ॥३-११-५२॥

श्लोक 53

ततः सुतीक्ष्णस्य वचनम् यथा सौम्य मया श्रुतम् ।अगस्त्यस्य आश्रमो भ्रातुर् नूनम् एष भविष्यति ॥३-११-५३॥

श्लोक 54

निगृह्य तरसा मृत्युम् लोकानाम् हित काम्यया ।यस्य भ्रात्रा कृता इयम् दिक् शरण्या पुण्य कर्मणा ॥३-११-५४॥

श्लोक 55

इह एकदा किल क्रूरो वातापिः अपि च इल्वलः ।भ्रातरौ सहितौ आस्ताम् ब्राह्मणघ्नौ महा असुरौ ॥३-११-५५॥

श्लोक 56

धारयन् ब्राह्मणम् रूपम् इल्वलः संस्कृतम् वदन् ।आमंत्रयति विप्रान् स श्राद्धम् उद्दिश्य निर्घृणः ॥३-११-५६॥

श्लोक 57

भ्रातरम् संस्कृतम् कृत्वा ततः तम् मेष रूपिणम् ।तान् द्विजान् भोजयामास श्राद्ध दृष्टेन कर्मणा ॥३-११-५७॥

श्लोक 58

ततो भुक्तवताम् तेषाम् विप्राणाम् इल्वलो अब्रवीत् ।वातापे निष्क्रमस्व इति स्वरेण महता वदन् ॥३-११-५८॥

श्लोक 59

ततो भ्रातुर् वचः श्रुत्वा वातापिः मेषवत् नदन् ।भित्त्वा भित्वा शरीराणि ब्राह्मणानाम् विनिष्पतत् ॥३-११-५९॥

श्लोक 60

ब्राह्मणानाम् सहस्राणि तैः एवम् काम रूपिभिः ।विनाशितानि संहत्य नित्यशः पिशित अशनैः ॥३-११-६०॥

श्लोक 61

अगस्त्येन तदा देवैः प्रार्थितेन महर्षिणा ।अनुभूय किल श्राद्धे भक्षितः स महा असुरः ॥३-११-६१॥

श्लोक 62

ततः संपन्नम् इति उक्त्वा दत्त्वा हस्ते अवनेजनम् ।भ्रातरम् निष्क्रमस्व इति च इल्वलः समभाषत ॥३-११-६२॥

श्लोक 63

स तदा भाषमाणम् तु भ्रातरम् विप्र घातिनम् ।अब्रवीत् प्रहसन् धीमान् अगस्त्यो मुनि सत्तमः ॥३-११-६३॥

श्लोक 64

कुतो निष्क्रमितुम् शक्तिर् मया जीर्णस्य रक्षसः ।भ्रातुः ते मेष रूपस्य गतस्य यम सादनम् ॥३-११-६४॥

श्लोक 65

अथ तस्य वचः श्रुत्वा भ्रातुर् निधन संश्रितम् ।प्रधर्षयितुम् आरेभे मुनिम् क्रोधात् निशा चरः ॥३-११-६५॥

श्लोक 66

सो अभ्यद्रवत् द्विजेंद्रम् तम् मुनिना दीप्त तेजसा ।चक्षुषा अनल कल्पेन निर्दग्धो निधनम् गतः ॥३-११-६६॥

श्लोक 67

तस्य अयम् आश्रमो भ्रातुः तटाक वन शोभितः ।विप्र अनुकम्पया येन कर्म इदम् दुष्करम् कृतम् ॥३-११-६७॥

श्लोक 68

एवम् कथयमानस्य तस्य सौमित्रिणा सह ।रामस्य अस्तम् गतः सूर्यः संध्या कालो अभ्यवर्तत ॥३-११-६८॥

श्लोक 69

उपास्य पश्चिमाम् संध्याम् सह भ्रात्रा यथा विधि ।प्रविवेश आश्रम पदम् तम् ऋषिम् च अभ्यवादयत् ॥३-११-६९॥

श्लोक 70

सम्यक् प्रतिगृहीतः तु मुनिना तेन राघवः ।न्यवसत् ताम् निशाम् एकाम् प्राश्य मूल फलानि च ॥३-११-७०॥

श्लोक 71

तस्याम् रात्र्याम् व्यतीतायाम् उदिते रवि मण्डले ।भ्रातरम् तम् अगस्त्यस्य आमंत्रयत राघवः ॥३-११-७१॥

श्लोक 72

अभिवादये त्वाम् भगवन् सुखम् स्म उष्यतो निशाम् ।आमंत्रये त्वाम् गच्छामि गुरुम् ते द्रष्टुम् अग्रजम् ॥३-११-७२॥

श्लोक 73

गम्यताम् इति तेन उक्तो जगाम रघु नन्दनः ।यथा उद्दिष्टेन मार्गेण वनम् तत् च अवलोकयन् ॥३-११-७३॥

श्लोक 74

नीवारान् पनसान् सालान् वन्जुलान् तिनिशान् तथा ।चिरि बिल्वान् मधूकान् च बिल्वान् अथ च तिन्दुकान् ॥३-११-७४॥

श्लोक 75

पुष्पितान् पुष्पित अग्राभिर् लताभिर् उपशोभितान् ।ददर्श रामः शतशः तत्र कान्तार पादपान् ॥३-११-७५॥

श्लोक 76

हस्ति हस्तैः विमृदितान् वानरैः उपशोभितान् ।मत्तैः शकुनि संघैः च शतशः प्रति नादितान् ॥३-११-७६॥

श्लोक 77

ततो अब्रवीत् समीपस्थम् रामो राजीव लोचनः ।पृष्ठतो अनुगतम् वीरम् लक्ष्मणम् लक्ष्मिवर्धनम् ॥३-११-७७॥

श्लोक 78

स्निग्ध पत्रा यथा वृक्षा यथा क्षान्ता मृग द्विजाः ।आश्रमो न अतिदूरस्थो महर्षेर् भावित आत्मनः ॥३-११-७८॥

श्लोक 79

अगस्त्य इति विख्यातो लोके स्वेन एव कर्मणा ।आश्रमो दृश्यते तस्य परिश्रान्त श्रम अपहः ॥३-११-७९॥

श्लोक 80

प्राज्य धूम आकुल वनः चीर माला परिष्कृतः ।प्रशान्त मृग यूथः च नाना शकुनि नादितः ॥३-११-८०॥

श्लोक 81

निगृह्य तरसा मृत्युम् लोकानाम् हित काम्यया ।दक्षिणा दिक् कृता येन शरण्या पुण्य कर्मणा ॥३-११-८१॥

श्लोक 82

तस्य इदम् आश्रम पदम् प्रभावाद् यस्य राक्षसैः ।दिक् इयम् दक्षिणा त्रासाद् दृश्यते न उपभुज्यते ॥३-११-८२॥

श्लोक 83

यदा प्रभृति च आक्रान्ता दिग् इयम् पुण्य कर्मणा ।तदा प्रभृति निर् वैराः प्रशान्ता रजनी चराः ॥३-११-८३॥

श्लोक 84

नाम्ना च इयम् भगवतो दक्षिणा दिक् प्रदक्षिणा ।प्रथिता त्रिषु लोकेषु दुर्धर्षा क्रूर कर्मभिः ॥३-११-८४॥

श्लोक 85

मार्गम् निरोद्धुम् सततम् भास्करस्य अचल उत्तमः ।संदेशम् पालयन् तस्य विंध्य शैलो न वर्धते ॥३-११-८५॥

श्लोक 86

अयम् दीर्घ आयुषः तस्य लोके विश्रुत कर्मणः ।अगस्त्यस्य आश्रमः श्रीमान् विनीत मृग सेवितः ॥३-११-८६॥

श्लोक 87

एष लोक अर्चितः साधुः हिते नित्यम् रतः सताम् ।अस्मान् अधिगतान् एष श्रेयसा योजयिष्यति ॥३-११-८७॥

श्लोक 88

आराधयिष्यामि अत्र अहम् अगस्त्यम् तम् महामुनिम् ।शेषम् च वन वासस्य सौम्य वत्स्यामि अहम् प्रभो ॥३-११-८८॥

श्लोक 89

अत्र देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाः च परम ऋषयः ।अगस्त्यम् नियत आहाराः सततम् पर्युपासते ॥३-११-८९॥

श्लोक 90

न अत्र जीवेत् मृषावादी क्रूरो वा यदि वा शठः ।नृशंसः पाप वृत्तो वा मुनिः एष तथा विधः ॥३-११-९०॥

श्लोक 91

अत्र देवाः च यक्षाः च नागाः च पतगैः सह ।वसन्ति नियत आहारा धर्मम् आराधयिष्णवः ॥३-११-९१॥

श्लोक 92

अत्र सिद्धा महात्मानो विमानैः सूर्य सन्निभैः ।त्यक्त्वा देहान् नवैर् देहैः स्वर् याताः परम ऋषयः ॥३-११-९२॥

श्लोक 93

यक्षत्वम् अमरत्वम् च राज्यानि विविधानि च ।अत्र देवाः प्रयच्छन्ति भूतैः आराधिताः शुभैः ॥३-११-९३॥

श्लोक 94

आगताः स्म आश्रम पदम् सौमित्रे प्रविश अग्रतः ।निवेदय इह माम् प्राप्तम् ऋषये सह सीतया ॥३-११-९४॥

मूल पुस्तक के इंटरैक्टिव पाठक में पढ़ें · सभी मूल पाठ