श्रीमद्भागवत तृतीय स्कन्ध अध्याय 21
श्रीमद्भागवत तृतीय स्कन्ध अध्याय 21 का उपलब्ध मूल पाठ दिव्य ग्रंथ पर पढ़ें। संस्करण और भाषा संबंधित पुस्तक के स्रोत नोट के अनुसार हैं।

श्लोक 3.21.1
स्वायम्भुवस्य च मनोर् अंशः परमसम्मतः । कथ्यतां भगवन् यत्र मैथुनेनैधिरे प्रजाः ॥ 1 ॥
श्लोक 3.21.2
प्रियव्रतोत्तानपादौ सुतौ स्वायम्भुवस्य वै । यथाधर्मं जुगुपतुः सप्तद्वीपवतीं महीम् ॥ 2 ॥
श्लोक 3.21.3
तस्य वै दुहिता ब्रह्मन् देवहूतीति विश्रुता । पत्नी प्रजापतेर् उक्ता कर्दमस्य त्वयानघ ॥ 3 ॥
श्लोक 3.21.4
तस्यां स वै महायोगी युक्तायां योगलक्षणैः । ससर्ज कतिधा वीर्यं तन् मे शुश्रूषवे वद ॥ 4 ॥
श्लोक 3.21.5
रुचिर् यो भगवान् ब्रह्मन् दक्षो वा ब्रह्मणः सुतः । यथा ससर्ज भूतानि लब्ध्वा भार्यां च मानवीम् ॥ 5 ॥
श्लोक 3.21.6
प्रजाः सृजेति भगवान् कर्दमो ब्रह्मणोदितः । सरस्वत्यां तपस् तेपे सहस्राणां समा दश ॥ 6 ॥
श्लोक 3.21.7
ततः समाधियुक्तेन क्रियायोगेन कर्दमः । सम्प्रपेदे हरिं भक्त्या प्रपन्नवरदाशुषम् ॥ 7 ॥
श्लोक 3.21.8
तावत् प्रसन्नो भगवान् पुष्कराक्षः कृते युगे । दर्शयाम् आस तं क्षत्तः शाब्दं ब्रह्म दधद् वपुः ॥ 8 ॥
श्लोक 3.21.9
स तं विरजम् अर्काभं सितपद्मोत्पलस्रजम् । स्निग्धनीलालकव्रातवक्त्राब्जं विरजो ऽम्बरम् ॥ 9 ॥
श्लोक 3.21.10
किरीटिनं कुण्डलिनं शङ्खचक्रगदाधरम् । श्वेतोत्पलक्रीडनकं मनःस्पर्शस्मितेक्षणम् ॥ 10 ॥
श्लोक 3.21.11
विन्यस्तचरणाम्भोजम् अंसदेशे गरुत्मतः । दृष्ट्वा खे ऽवस्थितं वक्षःश्रियं कौस्तुभकन्धरम् ॥ 11 ॥
श्लोक 3.21.12
जातहर्षो ऽपतन् मूर्ध्ना क्षितौ लब्धमनोरथः । गीर्भिस् त्व् अभ्यगृणात् प्रीतिस्वभावात्मा कृताञ्जलिः ॥ 12 ॥
श्लोक 3.21.13
जुष्टं बताद्याखिलसत्त्वराशेः सांसिद्ध्यम् अक्ष्णोस् तव दर्शनान् नः । यद्दर्शनं जन्मभिर् ईड्य सद्भिर् आशासते योगिनो रूढयोगाः ॥ 13 ॥
श्लोक 3.21.14
ये मायया ते हतमेधसस् त्वत्पादारविन्दं भवसिन्धुपोतम् । उपासते कामलवाय तेषां रासीश कामान् निरये ऽपि ये स्युः ॥ 14 ॥
श्लोक 3.21.15
तथा स चाहं परिवोढुकामः समानशीलां गृहमेधधेनुम् । उपेयिवान् मूलम् अशेषमूलं दुराशयः कामदुघाङ्घ्रिपस्य ॥ 15 ॥
श्लोक 3.21.16
प्रजापतेस् ते वचसाधीश तन्त्या लोकः किलायं कामहतो ऽनुबद्धः । अहं च लोकानुगतो वहामि बलिं च शुक्लानिमिषाय तुभ्यम् ॥ 16 ॥
श्लोक 3.21.17
लोकांश् च लोकानुगतान् पशूंश् च हित्वा श्रितास् ते चरणातपत्रम् । परस्परं त्वद्गुणवादसीधुपीयूषनिर्यापितदेहधर्माः ॥ 17 ॥
श्लोक 3.21.18
न ते ऽजराक्षभ्रमिर् आयुर् एषां त्रयोदशारं त्रिशतं षष्टिपर्व । षण्नेम्य् अनन्तच्छदि यत् त्रिणाभि करालस्रोतो जगद् आच्छिद्य धावत् ॥ 18 ॥
श्लोक 3.21.19
एकः स्वयं सन् जगतः सिसृक्षयाद्वितीययात्मन्न् अधियोगमायया । सृजस्य् अदः पासि पुनर् ग्रसिष्यसे यथोर्णनाभिर् भगवन् स्वशक्तिभिः ॥ 19 ॥
श्लोक 3.21.20
नैतद् बताधीश पदं तवेप्सितं यन् मायया नस् तनुषे भूतसूक्ष्मम् । अनुग्रहायास्त्व् अपि यर्हि मायया लसत्तुलस्या भगवान् विलक्षितः ॥ 20 ॥
श्लोक 3.21.21
तं त्वानुभूत्योपरतक्रियार्थं स्वमायया वर्तितलोकतन्त्रम् । नमाम्य् अभीक्ष्णं नमनीयपादसरोजम् अल्पीयसि कामवर्षम् ॥ 21 ॥
श्लोक 3.21.22
इत्य् अव्यलीकं प्रणुतो ऽब्जनाभस् तम् आबभाषे वचसामृतेन । सुपर्णपक्षोपरि रोचमानः प्रेमस्मितोद्वीक्षणविभ्रमद्भ्रूः ॥ 22 ॥
श्लोक 3.21.23
विदित्वा तव चैत्यं मे पुरैव समयोजि तत् । यद्अर्थम् आत्मनियमैस् त्वयैवाहं समर्चितः ॥ 23 ॥
श्लोक 3.21.24
न वै जातु मृषैव स्यात् प्रजाध्यक्ष मद्अर्हणम् । भवद्विधेष्व् अतितरां मयि सङ्गृभितात्मनाम् ॥ 24 ॥
श्लोक 3.21.25
प्रजापतिसुतः सम्राण् मनुर् विख्यातमङ्गलः । ब्रह्मावर्तं यो ऽधिवसन् शास्ति सप्तार्णवां महीम् ॥ 25 ॥
श्लोक 3.21.26
स चेह विप्र राजर्षिर् महिष्या शतरूपया । आयास्यति दिदृक्षुस् त्वां परश्वो धर्मकोविदः ॥ 26 ॥
श्लोक 3.21.27
आत्मजाम् असितापाङ्गीं वयःशीलगुणान्विताम् । मृगयन्तीं पतिं दास्यत्य् अनुरूपाय ते प्रभो ॥ 27 ॥
श्लोक 3.21.28
समाहितं ते हृदयं यत्रेमान् परिवत्सरान् । सा त्वां ब्रह्मन् नृपवधूः कामम् आशु भजिष्यति ॥ 28 ॥
श्लोक 3.21.29
या त आत्मभृतं वीर्यं नवधा प्रसविष्यति । वीर्ये त्वदीये ऋषय आधास्यन्त्य् अञ्जसात्मनः ॥ 29 ॥
श्लोक 3.21.30
त्वं च सम्यग् अनुष्ठाय निदेशं म उशत्तमः । मयि तीर्थीकृताशेषक्रियार्थो मां प्रपत्स्यसे ॥ 30 ॥
श्लोक 3.21.31
कृत्वा दयां च जीवेषु दत्त्वा चाभयम् आत्मवान् । मय्य् आत्मानं सह जगद् द्रक्ष्यस्य् आत्मनि चापि माम् ॥ 31 ॥
श्लोक 3.21.32
सहाहं स्वांशकलया त्वद्वीर्येण महामुने । तव क्षेत्रे देवहूत्यां प्रणेष्ये तत्त्वसंहिताम् ॥ 32 ॥
श्लोक 3.21.33
एवं तम् अनुभाष्याथ भगवान् प्रत्यग्अक्षजः । जगाम बिन्दुसरसः सरस्वत्या परिश्रितात् ॥ 33 ॥
श्लोक 3.21.34
निरीक्षतस् तस्य ययाव् अशेषसिद्धेश्वराभिष्टुतसिद्धमार्गः । आकर्णयन् पत्ररथेन्द्रपक्षैर् उच्चारितं स्तोमम् उदीर्णसाम ॥ 34 ॥
श्लोक 3.21.35
अथ सम्प्रस्थिते शुक्ले कर्दमो भगवान् ऋषिः । आस्ते स्म बिन्दुसरसि तं कालं प्रतिपालयन् ॥ 35 ॥
श्लोक 3.21.36
मनुः स्यन्दनम् आस्थाय शातकौम्भपरिच्छदम् । आरोप्य स्वां दुहितरं सभार्यः पर्यटन् महीम् ॥ 36 ॥
श्लोक 3.21.37
तस्मिन् सुधन्वन्न् अहनि भगवान् यत् समादिशत् । उपायाद् आश्रमपदं मुनेः शान्तव्रतस्य तत् ॥ 37 ॥
श्लोक 3.21.38
यस्मिन् भगवतो नेत्रान् न्यपतन्न् अश्रुबिन्दवः । कृपया सम्परीतस्य प्रपन्ने ऽर्पितया भृशम् ॥ 38 ॥
श्लोक 3.21.39
तद् वै बिन्दुसरो नाम सरस्वत्या परिप्लुतम् । पुण्यं शिवामृतजलं महर्षिगणसेवितम् ॥ 39 ॥
श्लोक 3.21.40
पुण्यद्रुमलताजालैः कूजत्पुण्यमृगद्विजैः । सर्वर्तुफलपुष्पाढ्यं वनराजिश्रियान्वितम् ॥ 40 ॥
श्लोक 3.21.41
मत्तद्विजगणैर् घुष्टं मत्तभ्रमरविभ्रमम् । मत्तबर्हिनटाटोपम् आह्वयन्मत्तकोकिलम् ॥ 41 ॥
श्लोक 3.21.42
कदम्बचम्पकाशोककरञ्जबकुलासनैः । कुन्दमन्दारकुटजैश् चूतपोतैर् अलङ्कृतम् ॥ 42 ॥
श्लोक 3.21.43
कारण्डवैः प्लवैर् हंसैः कुररैर् जलकुक्कुटैः । सारसैश् चक्रवाकैश् च चकोरैर् वल्गु कूजितम् ॥ 43 ॥
श्लोक 3.21.44
तथैव हरिणैः क्रोडैः श्वाविद्गवयकुञ्जरैः । गोपुच्छैर् हरिभिर् मर्कैर् नकुलैर् नाभिभिर् वृतम् ॥ 44 ॥
श्लोक 3.21.45
प्रविश्य तत् तीर्थवरम् आदिराजः सहात्मजः । ददर्श मुनिम् आसीनं तस्मिन् हुतहुताशनम् ॥ 45 ॥
श्लोक 3.21.46
विद्योतमानं वपुषा तपस्य् उग्रयुजा चिरम् । नातिक्षामं भगवतः स्निग्धापाङ्गावलोकनात् । तद्व्याहृतामृतकलापीयूषश्रवणेन च ॥ 46 ॥
श्लोक 3.21.47
प्रांशुं पद्मपलाशाक्षं जटिलं चीरवाससम् । उपसंश्रित्य मलिनं यथार्हणम् असंस्कृतम् ॥ 47 ॥
श्लोक 3.21.48
अथोटजम् उपायातं नृदेवं प्रणतं पुरः । सपर्यया पर्यगृह्णात् प्रतिनन्द्यानुरूपया ॥ 48 ॥
श्लोक 3.21.49
गृहीतार्हणम् आसीनं संयतं प्रीणयन् मुनिः । स्मरन् भगवद्आदेशम् इत्य् आह श्लक्ष्णया गिरा ॥ 49 ॥
श्लोक 3.21.50
नूनं चङ्क्रमणं देव सतां संरक्षणाय ते । वधाय चासतां यस् त्वं हरेः शक्तिर् हि पालिनी ॥ 50 ॥
श्लोक 3.21.51
यो ऽर्केन्द्व्अग्नीन्द्रवायूनां यमधर्मप्रचेतसाम् । रूपाणि स्थान आधत्से तस्मै शुक्लाय ते नमः ॥ 51 ॥
श्लोक 3.21.52
न यदा रथम् आस्थाय जैत्रं मणिगणार्पितम् । विस्फूर्जच्चण्डकोदण्डो रथेन त्रासयन्न् अघान् ॥ 52 ॥
श्लोक 3.21.53
स्वसैन्यचरणक्षुण्णं वेपयन् मण्डलं भुवः । विकर्षन् बृहतीं सेनां पर्यटस्य् अंशुमान् इव ॥ 53 ॥
श्लोक 3.21.54
तदैव सेतवः सर्वे वर्णाश्रमनिबन्धनाः । भगवद्रचिता राजन् भिद्येरन् बत दस्युभिः ॥ 54 ॥
श्लोक 3.21.55
अधर्मश् च समेधेत लोलुपैर् व्यङ्कुशैर् नृभिः । शयाने त्वयि लोको ऽयं दस्युग्रस्तो विनङ्क्ष्यति ॥ 55 ॥
श्लोक 3.21.56
अथापि पृच्छे त्वां वीर यद्अर्थं त्वम् इहागतः । तद् वयं निर्व्यलीकेन प्रतिपद्यामहे हृदा ॥ 56 ॥