श्रीमद्भागवत तृतीय स्कन्ध अध्याय 26
श्रीमद्भागवत तृतीय स्कन्ध अध्याय 26 का उपलब्ध मूल पाठ दिव्य ग्रंथ पर पढ़ें। संस्करण और भाषा संबंधित पुस्तक के स्रोत नोट के अनुसार हैं।

श्लोक 3.26.1
अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि तत्त्वानां लक्षणं पृथक् । यद् विदित्वा विमुच्येत पुरुषः प्राकृतैर् गुणैः ॥ 1 ॥
श्लोक 3.26.2
ज्ञानं निःश्रेयसार्थाय पुरुषस्यात्मदर्शनम् । यद् आहुर् वर्णये तत् ते हृदयग्रन्थिभेदनम् ॥ 2 ॥
श्लोक 3.26.3
अनादिर् आत्मा पुरुषो निर्गुणः प्रकृतेः परः । प्रत्यग्धामा स्वयंज्योतिर् विश्वं येन समन्वितम् ॥ 3 ॥
श्लोक 3.26.4
स एष प्रकृतिं सूक्ष्मां दैवीं गुणमयीं विभुः । यदृच्छयैवोपगताम् अभ्यपद्यत लीलया ॥ 4 ॥
श्लोक 3.26.5
गुणैर् विचित्राः सृजतीं सरूपाः प्रकृतिं प्रजाः । विलोक्य मुमुहे सद्यः स इह ज्ञानगूहया ॥ 5 ॥
श्लोक 3.26.6
एवं पराभिध्यानेन कर्तृत्वं प्रकृतेः पुमान् । कर्मसु क्रियमाणेषु गुणैर् आत्मनि मन्यते ॥ 6 ॥
श्लोक 3.26.7
तद् अस्य संसृतिर् बन्धः पारतन्त्र्यं च तत्कृतम् । भवत्य् अकर्तुर् ईशस्य साक्षिणो निर्वृतात्मनः ॥ 7 ॥
श्लोक 3.26.8
कार्यकारणकर्तृत्वे कारणं प्रकृतिं विदुः । भोक्तृत्वे सुखदुःखानां पुरुषं प्रकृतेः परम् ॥ 8 ॥
श्लोक 3.26.9
प्रकृतेः पुरुषस्यापि लक्षणं पुरुषोत्तम । ब्रूहि कारणयोर् अस्य सद्असच् च यद्आत्मकम् ॥ 9 ॥
श्लोक 3.26.10
यत् तत् त्रिगुणम् अव्यक्तं नित्यं सद्असद्आत्मकम् । प्रधानं प्रकृतिं प्राहुर् अविशेषं विशेषवत् ॥ 10 ॥
श्लोक 3.26.11
पञ्चभिः पञ्चभिर् ब्रह्म चतुर्भिर् दशभिस् तथा । एतच् चतुर्विंशतिकं गणं प्राधानिकं विदुः ॥ 11 ॥
श्लोक 3.26.12
महाभूतानि पञ्चैव भूर् आपो ऽग्निर् मरुन् नभः । तन्मात्राणि च तावन्ति गन्धादीनि मतानि मे ॥ 12 ॥
श्लोक 3.26.13
इन्द्रियाणि दश श्रोत्रं त्वग् दृग् रसननासिकाः । वाक् करौ चरणौ मेढ्रं पायुर् दशम उच्यते ॥ 13 ॥
श्लोक 3.26.14
मनो बुद्धिर् अहङ्कारश् चित्तम् इत्य् अन्तर्आत्मकम् । चतुर्धा लक्ष्यते भेदो वृत्त्या लक्षणरूपया ॥ 14 ॥
श्लोक 3.26.15
एतावान् एव सङ्ख्यातो ब्रह्मणः सगुणस्य ह । सन्निवेशो मया प्रोक्तो यः कालः पञ्चविंशकः ॥ 15 ॥
श्लोक 3.26.16
प्रभावं पौरुषं प्राहुः कालम् एके यतो भयम् । अहङ्कारविमूढस्य कर्तुः प्रकृतिम् ईयुषः ॥ 16 ॥
श्लोक 3.26.17
प्रकृतेर् गुणसाम्यस्य निर्विशेषस्य मानवि । चेष्टा यतः स भगवान् काल इत्य् उपलक्षितः ॥ 17 ॥
श्लोक 3.26.18
अन्तः पुरुषरूपेण कालरूपेण यो बहिः । समन्वेत्य् एष सत्त्वानां भगवान् आत्ममायया ॥ 18 ॥
श्लोक 3.26.19
दैवात् क्षुभितधर्मिण्यां स्वस्यां योनौ परः पुमान् । आधत्त वीर्यं सासूत महत्तत्त्वं हिरण्मयम् ॥ 19 ॥
श्लोक 3.26.20
विश्वम् आत्मगतं व्यञ्जन् कूटस्थो जगद्अङ्कुरः । स्वतेजसापिबत् तीव्रम् आत्मप्रस्वापनं तमः ॥ 20 ॥
श्लोक 3.26.21
यत् तत् सत्त्वगुणं स्वच्छं शान्तं भगवतः पदम् । यद् आहुर् वासुदेवाख्यं चित्तं तन् महद्आत्मकम् ॥ 21 ॥
श्लोक 3.26.22
स्वच्छत्वम् अविकारित्वं शान्तत्वम् इति चेतसः । वृत्तिभिर् लक्षणं प्रोक्तं यथापां प्रकृतिः परा ॥ 22 ॥
श्लोक 3.26.23
महत्तत्त्वाद् विकुर्वाणाद् भगवद्वीर्यसम्भवात् । क्रियाशक्तिर् अहङ्कारस् त्रिविधः समपद्यत ॥ 23 ॥
श्लोक 3.26.24
वैकारिकस् तैजसश् च तामसश् च यतो भवः । मनसश् चेन्द्रियाणां च भूतानां महताम् अपि ॥ 24 ॥
श्लोक 3.26.25
सहस्रशिरसं साक्षाद् यम् अनन्तं प्रचक्षते । सङ्कर्षणाख्यं पुरुषं भूतेन्द्रियमनोमयम् ॥ 25 ॥
श्लोक 3.26.26
कर्तृत्वं करणत्वं च कार्यत्वं चेति लक्षणम् । शान्तघोरविमूढत्वम् इति वा स्याद् अहङ्कृतेः ॥ 26 ॥
श्लोक 3.26.27
वैकारिकाद् विकुर्वाणान् मनस्तत्त्वम् अजायत । यत्सङ्कल्पविकल्पाभ्यां वर्तते कामसम्भवः ॥ 27 ॥
श्लोक 3.26.28
यद् विदुर् ह्य् अनिरुद्धाख्यं हृषीकाणाम् अधीश्वरम् । शारदेन्दीवरश्यामं संराध्यं योगिभिः शनैः ॥ 28 ॥
श्लोक 3.26.29
तैजसात् तु विकुर्वाणाद् बुद्धितत्त्वम् अभूत् सति । द्रव्यस्फुरणविज्ञानम् इन्द्रियाणाम् अनुग्रहः ॥ 29 ॥
श्लोक 3.26.30
संशयो ऽथ विपर्यासो निश्चयः स्मृतिर् एव च । स्वाप इत्य् उच्यते बुद्धेर् लक्षणं वृत्तितः पृथक् ॥ 30 ॥
श्लोक 3.26.31
तैजसानीन्द्रियाण्य् एव क्रियाज्ञानविभागशः । प्राणस्य हि क्रियाशक्तिर् बुद्धेर् विज्ञानशक्तिता ॥ 31 ॥
श्लोक 3.26.32
तामसाच् च विकुर्वाणाद् भगवद्वीर्यचोदितात् । शब्दमात्रम् अभूत् तस्मान् नभः श्रोत्रं तु शब्दगम् ॥ 32 ॥
श्लोक 3.26.33
अर्थाश्रयत्वं शब्दस्य द्रष्टुर् लिङ्गत्वम् एव च । तन्मात्रत्वं च नभसो लक्षणं कवयो विदुः ॥ 33 ॥
श्लोक 3.26.34
भूतानां छिद्रदातृत्वं बहिर् अन्तरम् एव च । प्राणेन्द्रियात्मधिष्ण्यत्वं नभसो वृत्तिलक्षणम् ॥ 34 ॥
श्लोक 3.26.35
नभसः शब्दतन्मात्रात् कालगत्या विकुर्वतः । स्पर्शो ऽभवत् ततो वायुस् त्वक् स्पर्शस्य च सङ्ग्रहः ॥ 35 ॥
श्लोक 3.26.36
मृदुत्वं कठिनत्वं च शैत्यम् उष्णत्वम् एव च । एतत् स्पर्शस्य स्पर्शत्वं तन्मात्रत्वं नभस्वतः ॥ 36 ॥
श्लोक 3.26.37
चालनं व्यूहनं प्राप्तिर् नेतृत्वं द्रव्यशब्दयोः । सर्वेन्द्रियाणाम् आत्मत्वं वायोः कर्माभिलक्षणम् ॥ 37 ॥
श्लोक 3.26.38
वायोश् च स्पर्शतन्मात्राद् रूपं दैवेरिताद् अभूत् । समुत्थितं ततस् तेजश् चक्षू रूपोपलम्भनम् ॥ 38 ॥
श्लोक 3.26.39
द्रव्याकृतित्वं गुणता व्यक्तिसंस्थात्वम् एव च । तेजस्त्वं तेजसः साध्वि रूपमात्रस्य वृत्तयः ॥ 39 ॥
श्लोक 3.26.40
द्योतनं पचनं पानम् अदनं हिममर्दनम् । तेजसो वृत्तयस् त्व् एताः शोषणं क्षुत् तृड् एव च ॥ 40 ॥
श्लोक 3.26.41
रूपमात्राद् विकुर्वाणात् तेजसो दैवचोदितात् । रसमात्रम् अभूत् तस्माद् अम्भो जिह्वा रसग्रहः ॥ 41 ॥
श्लोक 3.26.42
कषायो मधुरस् तिक्तः कट्व् अम्ल इति नैकधा । भौतिकानां विकारेण रस एको विभिद्यते ॥ 42 ॥
श्लोक 3.26.43
क्लेदनं पिण्डनं तृप्तिः प्राणनाप्यायनोन्दनम् । तापापनोदो भूयस्त्वम् अम्भसो वृत्तयस् त्व् इमाः ॥ 43 ॥
श्लोक 3.26.44
रसमात्राद् विकुर्वाणाद् अम्भसो दैवचोदितात् । गन्धमात्रम् अभूत् तस्मात् पृथ्वी घ्राणस् तु गन्धगः ॥ 44 ॥
श्लोक 3.26.45
करम्भपूतिसौरभ्यशान्तोग्राम्लादिभिः पृथक् । द्रव्यावयववैषम्याद् गन्ध एको विभिद्यते ॥ 45 ॥
श्लोक 3.26.46
भावनं ब्रह्मणः स्थानं धारणं सद्विशेषणम् । सर्वसत्त्वगुणोद्भेदः पृथिवीवृत्तिलक्षणम् ॥ 46 ॥
श्लोक 3.26.47
नभोगुणविशेषो ऽर्थो यस्य तच् छ्रोत्रम् उच्यते । वायोर् गुणविशेषो ऽर्थो यस्य तत् स्पर्शनं विदुः ॥ 47 ॥
श्लोक 3.26.48
तेजोगुणविशेषो ऽर्थो यस्य तच् चक्षुर् उच्यते । अम्भोगुणविशेषो ऽर्थो यस्य तद् रसनं विदुः । भूमेर् गुणविशेषो ऽर्थो यस्य स घ्राण उच्यते ॥ 48 ॥
श्लोक 3.26.49
परस्य दृश्यते धर्मो ह्य् अपरस्मिन् समन्वयात् । अतो विशेषो भावानां भूमाव् एवोपलक्ष्यते ॥ 49 ॥
श्लोक 3.26.50
एतान्य् असंहत्य यदा महद्आदीनि सप्त वै । कालकर्मगुणोपेतो जगद्आदिर् उपाविशत् ॥ 50 ॥
श्लोक 3.26.51
ततस् तेनानुविद्धेभ्यो युक्तेभ्यो ऽण्डम् अचेतनम् । उत्थितं पुरुषो यस्माद् उदतिष्ठद् असौ विराट् ॥ 51 ॥
श्लोक 3.26.52
एतद् अण्डं विशेषाख्यं क्रमवृद्धैर् दशोत्तरैः । तोयादिभिः परिवृतं प्रधानेनावृतैर् बहिः । यत्र लोकवितानो ऽयं रूपं भगवतो हरेः ॥ 52 ॥
श्लोक 3.26.53
हिरण्मयाद् अण्डकोशाद् उत्थाय सलिले शयात् । तम् आविश्य महादेवो बहुधा निर्बिभेद खम् ॥ 53 ॥
श्लोक 3.26.54
निरभिद्यतास्य प्रथमं मुखं वाणी ततो ऽभवत् । वाण्या वह्निर् अथो नासे प्राणोतो घ्राण एतयोः ॥ 54 ॥
श्लोक 3.26.55
घ्राणाद् वायुर् अभिद्येताम् अक्षिणी चक्षुर् एतयोः । तस्मात् सूर्यो न्यभिद्येतां कर्णौ श्रोत्रं ततो दिशः ॥ 55 ॥
श्लोक 3.26.56
निर्बिभेद विराजस् त्वग्रोमश्मश्र्व्आदयस् ततः । तत ओषधयश् चासन् शिश्नं निर्बिभिदे ततः ॥ 56 ॥
श्लोक 3.26.57
रेतस् तस्माद् आप आसन् निरभिद्यत वै गुदम् । गुदाद् अपानो ऽपानाच् च मृत्युर् लोकभयङ्करः ॥ 57 ॥
श्लोक 3.26.58
हस्तौ च निरभिद्येतां बलं ताभ्यां ततः स्वराट् । पादौ च निरभिद्येतां गतिस् ताभ्यां ततो हरिः ॥ 58 ॥
श्लोक 3.26.59
नाड्यो ऽस्य निरभिद्यन्त ताभ्यो लोहितम् आभृतम् । नद्यस् ततः समभवन्न् उदरं निरभिद्यत ॥ 59 ॥
श्लोक 3.26.60
क्षुत्पिपासे ततः स्यातां समुद्रस् त्व् एतयोर् अभूत् । अथास्य हृदयं भिन्नं हृदयान् मन उत्थितम् ॥ 60 ॥
श्लोक 3.26.61
मनसश् चन्द्रमा जातो बुद्धिर् बुद्धेर् गिरां पतिः । अहङ्कारस् ततो रुद्रश् चित्तं चैत्यस् ततो ऽभवत् ॥ 61 ॥
श्लोक 3.26.62
एते ह्य् अभ्युत्थिता देवा नैवास्योत्थापने ऽशकन् । पुनर् आविविशुः खानि तम् उत्थापयितुं क्रमात् ॥ 62 ॥
श्लोक 3.26.63
वह्निर् वाचा मुखं भेजे नोदतिष्ठत् तदा विराट् । घ्राणेन नासिके वायुर् नोदतिष्ठत् तदा विराट् ॥ 63 ॥
श्लोक 3.26.64
अक्षिणी चक्षुषादित्यो नोदतिष्ठत् तदा विराट् । श्रोत्रेण कर्णौ च दिशो नोदतिष्ठत् तदा विराट् ॥ 64 ॥
श्लोक 3.26.65
त्वचं रोमभिर् ओषध्यो नोदतिष्ठत् तदा विराट् । रेतसा शिश्नम् आपस् तु नोदतिष्ठत् तदा विराट् ॥ 65 ॥
श्लोक 3.26.66
गुदं मृत्युर् अपानेन नोदतिष्ठत् तदा विराट् । हस्ताव् इन्द्रो बलेनैव नोदतिष्ठत् तदा विराट् ॥ 66 ॥
श्लोक 3.26.67
विष्णुर् गत्यैव चरणौ नोदतिष्ठत् तदा विराट् । नाडीर् नद्यो लोहितेन नोदतिष्ठत् तदा विराट् ॥ 67 ॥
श्लोक 3.26.68
क्षुत्तृड्भ्याम् उदरं सिन्धुर् नोदतिष्ठत् तदा विराट् । हृदयं मनसा चन्द्रो नोदतिष्ठत् तदा विराट् ॥ 68 ॥
श्लोक 3.26.69
बुद्ध्या ब्रह्मापि हृदयं नोदतिष्ठत् तदा विराट् । रुद्रो ऽभिमत्या हृदयं नोदतिष्ठत् तदा विराट् ॥ 69 ॥
श्लोक 3.26.70
चित्तेन हृदयं चैत्यः क्षेत्रज्ञः प्राविशद् यदा । विराट् तदैव पुरुषः सलिलाद् उदतिष्ठत ॥ 70 ॥
श्लोक 3.26.71
यथा प्रसुप्तं पुरुषं प्राणेन्द्रियमनोधियः । प्रभवन्ति विना येन नोत्थापयितुम् ओजसा ॥ 71 ॥
श्लोक 3.26.72
तम् अस्मिन् प्रत्यग्आत्मानं धिया योगप्रवृत्तया । भक्त्या विरक्त्या ज्ञानेन विविच्यात्मनि चिन्तयेत् ॥ 72 ॥