श्रीमद्भागवत तृतीय स्कन्ध अध्याय 31
श्रीमद्भागवत तृतीय स्कन्ध अध्याय 31 का उपलब्ध मूल पाठ दिव्य ग्रंथ पर पढ़ें। संस्करण और भाषा संबंधित पुस्तक के स्रोत नोट के अनुसार हैं।

श्लोक 3.31.1
कर्मणा दैवनेत्रेण जन्तुर् देहोपपत्तये । स्त्रियाः प्रविष्ट उदरं पुंसो रेतःकणाश्रयः ॥ 1 ॥
श्लोक 3.31.2
कललं त्व् एकरात्रेण पञ्चरात्रेण बुद्बुदम् । दशाहेन तु कर्कन्धूः पेश्य् अण्डं वा ततः परम् ॥ 2 ॥
श्लोक 3.31.3
मासेन तु शिरो द्वाभ्यां बाह्व्अङ्घ्र्य्आद्य्अङ्गविग्रहः । नखलोमास्थिचर्माणि लिङ्गच्छिद्रोद्भवस् त्रिभिः ॥ 3 ॥
श्लोक 3.31.4
चतुर्भिर् धातवः सप्त पञ्चभिः क्षुत्तृड्उद्भवः । षड्भिर् जरायुणा वीतः कुक्षौ भ्राम्यति दक्षिणे ॥ 4 ॥
श्लोक 3.31.5
मातुर् जग्धान्नपानाद्यैर् एधद्धातुर् असम्मते । शेते विण्मूत्रयोर् गर्ते स जन्तुर् जन्तुसम्भवे ॥ 5 ॥
श्लोक 3.31.6
कृमिभिः क्षतसर्वाङ्गः सौकुमार्यात् प्रतिक्षणम् । मूर्च्छाम् आप्नोत्य् उरुक्लेशस् तत्रत्यैः क्षुधितैर् मुहुः ॥ 6 ॥
श्लोक 3.31.7
कटुतीक्ष्णोष्णलवणरूक्षाम्लादिभिर् उल्बणैः । मातृभुक्तैर् उपस्पृष्टः सर्वाङ्गोत्थितवेदनः ॥ 7 ॥
श्लोक 3.31.8
उल्बेन संवृतस् तस्मिन्न् अन्त्रैश् च बहिर् आवृतः । आस्ते कृत्वा शिरः कुक्षौ भुग्नपृष्ठशिरोधरः ॥ 8 ॥
श्लोक 3.31.9
अकल्पः स्वाङ्गचेष्टायां शकुन्त इव पञ्जरे । तत्र लब्धस्मृतिर् दैवात् कर्म जन्मशतोद्भवम् । स्मरन् दीर्घम् अनुच्छ्वासं शर्म किं नाम विन्दते ॥ 9 ॥
श्लोक 3.31.10
आरभ्य सप्तमान् मासाल् लब्धबोधो ऽपि वेपितः । नैकत्रास्ते सूतिवातैर् विष्ठाभूर् इव सोदरः ॥ 10 ॥
श्लोक 3.31.11
नाथमान ऋषिर् भीतः सप्तवध्रिः कृताञ्जलिः । स्तुवीत तं विक्लवया वाचा येनोदरे ऽर्पितः ॥ 11 ॥
श्लोक 3.31.12
तस्योपसन्नम् अवितुं जगद् इच्छयात्तनानातनोर् भुवि चलच्चरणारविन्दम् । सो ऽहं व्रजामि शरणं ह्य् अकुतोभयं मे येनेदृशी गतिर् अदर्श्य् असतो ऽनुरूपा ॥ 12 ॥
श्लोक 3.31.13
यस् त्व् अत्र बद्ध इव कर्मभिर् आवृतात्मा भूतेन्द्रियाशयमयीम् अवलम्ब्य मायाम् । आस्ते विशुद्धम् अविकारम् अखण्डबोधम् आतप्यमानहृदये ऽवसितं नमामि ॥ 13 ॥
श्लोक 3.31.14
यः पञ्चभूतरचिते रहितः शरीरे च्छन्नो ऽयथेन्द्रियगुणार्थचिद्आत्मको ऽहम् । तेनाविकुण्ठमहिमानम् ऋषिं तम् एनं वन्दे परं प्रकृतिपूरुषयोः पुमांसम् ॥ 14 ॥
श्लोक 3.31.15
यन्माययोरुगुणकर्मनिबन्धने ऽस्मिन् सांसारिके पथि चरंस् तद्अभिश्रमेण । नष्टस्मृतिः पुनर् अयं प्रवृणीत लोकं युक्त्या कया महद्अनुग्रहम् अन्तरेण ॥ 15 ॥
श्लोक 3.31.16
ज्ञानं यद् एतद् अदधात् कतमः स देवस् त्रैकालिकं स्थिरचरेष्व् अनुवर्तितांशः । तं जीवकर्मपदवीम् अनुवर्तमानास् तापत्रयोपशमनाय वयं भजेम ॥ 16 ॥
श्लोक 3.31.17
देह्य् अन्यदेहविवरे जठराग्निनासृग्विण्मूत्रकूपपतितो भृशतप्तदेहः । इच्छन्न् इतो विवसितुं गणयन् स्वमासान् निर्वास्यते कृपणधीर् भगवन् कदा नु ॥ 17 ॥
श्लोक 3.31.18
येनेदृशीं गतिम् असौ दशमास्य ईश सङ्ग्राहितः पुरुदयेन भवादृशेन । स्वेनैव तुष्यतु कृतेन स दीननाथः को नाम तत्प्रति विनाञ्जलिम् अस्य कुर्यात् ॥ 18 ॥
श्लोक 3.31.19
पश्यत्य् अयं धिषणया ननु सप्तवध्रिः शारीरके दमशरीर्य् अपरः स्वदेहे । यत्सृष्टयासं तम् अहं पुरुषं पुराणं पश्ये बहिर् हृदि च चैत्यम् इव प्रतीतम् ॥ 19 ॥
श्लोक 3.31.20
सो ऽहं वसन्न् अपि विभो बहुदुःखवासं गर्भान् न निर्जिगमिषे बहिर् अन्धकूपे । यत्रोपयातम् उपसर्पति देवमाया मिथ्या मतिर् यद्अनु संसृतिचक्रम् एतत् ॥ 20 ॥
श्लोक 3.31.21
तस्माद् अहं विगतविक्लव उद्धरिष्य आत्मानम् आशु तमसः सुहृदात्मनैव । भूयो यथा व्यसनम् एतद् अनेकरन्ध्रं मा मे भविष्यद् उपसादितविष्णुपादः ॥ 21 ॥
श्लोक 3.31.22
एवं कृतमतिर् गर्भे दशमास्यः स्तुवन्न् ऋषिः । सद्यः क्षिपत्य् अवाचीनं प्रसूत्यै सूतिमारुतः ॥ 22 ॥
श्लोक 3.31.23
तेनावसृष्टः सहसा कृत्वावाक् शिर आतुरः । विनिष्क्रामति कृच्छ्रेण निरुच्छ्वासो हतस्मृतिः ॥ 23 ॥
श्लोक 3.31.24
पतितो भुव्य् असृङ्मिश्रः विष्ठाभूर् इव चेष्टते । रोरूयति गते ज्ञाने विपरीतां गतिं गतः ॥ 24 ॥
श्लोक 3.31.25
परच्छन्दं न विदुषा पुष्यमाणो जनेन सः । अनभिप्रेतम् आपन्नः प्रत्याख्यातुम् अनीश्वरः ॥ 25 ॥
श्लोक 3.31.26
शायितो ऽशुचिपर्यङ्के जन्तुः स्वेदजदूषिते । नेशः कण्डूयने ऽङ्गानाम् आसनोत्थानचेष्टने ॥ 26 ॥
श्लोक 3.31.27
तुदन्त्य् आमत्वचं दंशा मशका मत्कुणादयः । रुदन्तं विगतज्ञानं कृमयः कृमिकं यथा ॥ 27 ॥
श्लोक 3.31.28
इत्य् एवं शैशवं भुक्त्वा दुःखं पौगण्डम् एव च । अलब्धाभीप्सितो ऽज्ञानाद् इद्धमन्युः शुचार्पितः ॥ 28 ॥
श्लोक 3.31.29
सह देहेन मानेन वर्धमानेन मन्युना । करोति विग्रहं कामी कामिष्व् अन्ताय चात्मनः ॥ 29 ॥
श्लोक 3.31.30
भूतैः पञ्चभिर् आरब्धे देहे देह्य् अबुधो ऽसकृत् । अहं ममेत्य् असद्ग्राहः करोति कुमतिर् मतिम् ॥ 30 ॥
श्लोक 3.31.31
तद्अर्थं कुरुते कर्म यद्बद्धो याति संसृतिम् । यो ऽनुयाति ददत् क्लेशम् अविद्याकर्मबन्धनः ॥ 31 ॥
श्लोक 3.31.32
यद्य् असद्भिः पथि पुनः शिश्नोदरकृतोद्यमैः । आस्थितो रमते जन्तुस् तमो विशति पूर्ववत् ॥ 32 ॥
श्लोक 3.31.33
सत्यं शौचं दया मौनं बुद्धिः श्रीर् ह्रीर् यशः क्षमा । शमो दमो भगश् चेति यत्सङ्गाद् याति सङ्क्षयम् ॥ 33 ॥
श्लोक 3.31.34
तेष्व् अशान्तेषु मूढेषु खण्डितात्मस्व् असाधुषु । सङ्गं न कुर्याच् छोच्येषु योषित्क्रीडामृगेषु च ॥ 34 ॥
श्लोक 3.31.35
न तथास्य भवेन् मोहो बन्धश् चान्यप्रसङ्गतः । योषित्सङ्गाद् यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गतः ॥ 35 ॥
श्लोक 3.31.36
प्रजापतिः स्वां दुहितरं दृष्ट्वा तद्रूपधर्षितः । रोहिद्भूतां सो ऽन्वधावद् ऋक्षरूपी हतत्रपः ॥ 36 ॥
श्लोक 3.31.37
तत्सृष्टसृष्टसृष्टेषु को न्व् अखण्डितधीः पुमान् । ऋषिं नारायणम् ऋते योषिन्मय्येह मायया ॥ 37 ॥
श्लोक 3.31.38
बलं मे पश्य मायायाः स्त्रीमय्या जयिनो दिशाम् । या करोति पदाक्रान्तान् भ्रूविजृम्भेण केवलम् ॥ 38 ॥
श्लोक 3.31.39
सङ्गं न कुर्यात् प्रमदासु जातु योगस्य पारं परम् आरुरुक्षुः । मत्सेवया प्रतिलब्धात्मलाभो वदन्ति या निरयद्वारम् अस्य ॥ 39 ॥
श्लोक 3.31.40
योपयाति शनैर् माया योषिद् देवविनिर्मिता । ताम् ईक्षेतात्मनो मृत्युं तृणैः कूपम् इवावृतम् ॥ 40 ॥
श्लोक 3.31.41
यां मन्यते पतिं मोहान् मन्मायाम् ऋषभायतीम् । स्त्रीत्वं स्त्रीसङ्गतः प्राप्तो वित्तापत्यगृहप्रदम् ॥ 41 ॥
श्लोक 3.31.42
ताम् आत्मनो विजानीयात् पत्य्अपत्यगृहात्मकम् । दैवोपसादितं मृत्युं मृगयोर् गायनं यथा ॥ 42 ॥
श्लोक 3.31.43
देहेन जीवभूतेन लोकाल् लोकम् अनुव्रजन् । भुञ्जान एव कर्माणि करोत्य् अविरतं पुमान् ॥ 43 ॥
श्लोक 3.31.44
जीवो ह्य् अस्यानुगो देहो भूतेन्द्रियमनोमयः । तन्निरोधो ऽस्य मरणम् आविर्भावस् तु सम्भवः ॥ 44 ॥
श्लोक 3.31.45
द्रव्योपलब्धिस्थानस्य द्रव्येक्षायोग्यता यदा । तत् पञ्चत्वम् अहंमानाद् उत्पत्तिर् द्रव्यदर्शनम् ॥ 45 ॥
श्लोक 3.31.46
यथाक्ष्णोर् द्रव्यावयवदर्शनायोग्यता यदा । तदैव चक्षुषो द्रष्टुर् द्रष्टृत्वायोग्यतानयोः ॥ 46 ॥
श्लोक 3.31.47
तस्मान् न कार्यः सन्त्रासो न कार्पण्यं न सम्भ्रमः । बुद्ध्वा जीवगतिं धीरो मुक्तसङ्गश् चरेद् इह ॥ 47 ॥
श्लोक 3.31.48
सम्यग्दर्शनया बुद्ध्या योगवैराग्ययुक्तया । मायाविरचिते लोके चरेन् न्यस्य कलेवरम् ॥ 48 ॥